Theo báo cáo Bộ Nội vụ, chủ trương cải cách của Đảng và Nhà nước, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (tỉnh/thành phố và xã/phường/đặc khu) đã được áp dụng rộng rãi. Cấp huyện chính thức bị giải thể kể từ 1/7/2025, mở đường cho một hệ thống hành chính được đánh giá là tinh gọn và hiệu quả hơn. Tuy nhiên, việc vận hành mô hình mới không tránh khỏi những vấn đề thực tiễn nảy sinh, đòi hỏi những giải pháp kịp thời và hiệu quả.

Chồng chéo thể chế và pháp lý

Một trong những khó khăn nổi bật là sự không thống nhất trong các quy định pháp luật. Nhiều quy định về phân cấp, phân quyền được ban hành trong tình huống gấp rút, dẫn đến mâu thuẫn hoặc thiếu rõ ràng giữa các văn bản pháp luật - gây ra lúng túng trong quá trình thực hiện ở địa phương.

Ví dụ, việc tái định danh các xã thành “đặc khu” khiến các chương trình tín dụng chính sách gặp khó - như chương trình cho vay đối với vùng đặc biệt khó khăn không rõ áp dụng cho “đặc khu” hay không, vì khái niệm “vùng nông thôn” không còn phù hợp.

Bộ máy và nhân sự quá tải, năng lực chưa thích ứng

Việc sáp nhập và giải thể cấp huyện dẫn đến việc cấp xã gánh thêm chức năng và nhiệm vụ của cấp huyện, đẩy khối lượng công việc lên rất cao. Điều này khiến đội ngũ cán bộ cấp xã chịu nhiều áp lực, đặc biệt với những người trước đây chủ yếu quen công tác quản lý - nay phải chuyển sang hoạt động phục vụ người dân theo tác phong mới.

Nguồn nhân lực cấp xã bao gồm cán bộ cấp trước đây, cán bộ điều chuyển từ huyện và tỉnh - đa dạng nhưng cũng gây xáo trộn về tâm lý, vị trí và thái độ công việc. Nhiều người còn gặp khó trong thích ứng với môi trường mới, đòi hỏi kỹ năng và tư duy phục vụ cao hơn.

Hạ tầng công nghệ chưa đồng bộ, chậm chuyển đổi số

Công tác hành chính, thay vì phê duyệt qua nhiều cấp, nay chuyển giao cho cấp xã, đòi hỏi nền tảng công nghệ mạnh mẽ. Tuy nhiên, hạ tầng IT ở nhiều nơi vẫn yếu, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa, dẫn đến tình trạng dịch vụ công trực tuyến chậm truy cập hoặc gián đoạn.

Ví dụ, tại xã Vĩnh Mỹ (Cà Mau), mặc dù đã xây dựng Trung tâm Hành chính công đầy đủ chức năng, nhưng vẫn gặp khó bởi cơ sở vật chất và thiết bị xuống cấp, hệ thống trực tuyến chưa ổn định.

Phân cấp – phân quyền cần minh bạch hơn

Theo các chuyên gia, việc phân chia rõ ràng quyền hạn giữa các cấp là then chốt để tránh lạm quyền hoặc bỏ sót trách nhiệm khi bộ máy hành chính được tinh gọn. Nếu không kiểm soát chặt trong chuyển giao, dễ xảy ra thất thoát, lãng phí tài sản, đặc biệt trong hoạt động đầu tư công và quản lý hạ tầng.

Việc chuyển giao nhiệm vụ từ cấp huyện sang cấp xã khiến bộ máy tuy tinh gọn nhưng chi phí vận hành thực tế không giảm, thậm chí có thể tăng nếu không tối ưu về cơ cấu, dẫn đến giảm nguồn lực cho phát triển.

Người dân đến làm thủ tục hành chính tại các Trung tâm phục vụ hành chính công vẫn phải chờ đợi mất nhiều thời gian mới đến lượt làm thủ tục do công nghệ thông tin chưa đồng bộ.

Một số đại biểu HĐND bày tỏ lo ngại về thiếu hụt nhân lực có chuyên môn sâu, đặc biệt tại các xã mới sáp nhập với quy mô và dân số lớn. Trụ sở làm việc, thiết bị công nghệ thông tin và hạ tầng giao thông chưa đầu tư đồng bộ — khiến quá trình xử lý thủ tục hành chính cho dân và doanh nghiệp không hiệu quả như kỳ vọng.

Bà Nguyễn Nhị Hà, thường trú tại phường Ngô Quyền, thành phố Hải Phòng chia sẻ khi đến Trung tâm phục vụ hành chính công làm chứng thực một số giấy tờ mua bán chuyển nhượng đất đai, các cán bộ ở đây làm rất nhanh chỉ mất 10 -15 phút đã làm xong các thủ tục giấy tờ, qua đây tôi mong rằng các thủ thục giấy tờ khác khi đến phường làm thủ tục hành chính cũng được nhanh như làm chứng thực không phải chờ đợi.

Giải pháp tháo gỡ đang được tích cực triển khai

Theo Thứ trưởng Bộ Nội vụ Trương Hải Long cho biết: Chính phủ và các bộ, ngành liên quan đã chủ động đề xuất nhiều giải pháp như bổ sung định mức kinh phí, chế độ chính sách cho cán bộ sau sắp xếp, giải quyết chính sách đối với người nghỉ việc theo Nghị định số 178/2024 và 67/2025 về tinh giản biên chế. Đồng thời, đẩy mạnh số hóa, hoàn thiện hạ tầng công nghệ thông qua liên thông dữ liệu tại Trung tâm Phục vụ hành chính công, phục vụ hiệu quả người dân và doanh nghiệp vùng khó khăn, biên giới, miền núi.

Bộ Nội vụ đã tổ chức tập huấn nâng cao nghiệp vụ, kỹ năng số, hỗ trợ cán bộ thích ứng nhanh, đáp ứng yêu cầu công việc đa dạng và số hóa quản trị.

Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là bước cải cách hành chính mang tính chiến lược, nhằm đẩy mạnh tinh gọn bộ máy và tăng cường hiệu quả quản trị. Bên cạnh những chuyển biến tích cực, thực tiễn triển khai cho thấy còn không ít vấn đề phát sinh ở thể chế, con người, hạ tầng và tài chính.

Để mô hình 2 cấp thực sự phát huy hiệu quả, cần tiếp tục: Hoàn thiện văn bản pháp luật - đảm bảo nhất quán và thực tiễn. Nhà nước cần đầu tư đồng bộ hạ tầng công nghệ thông tin - nhất là ở vùng khó khăn. Bồi đắp năng lực cán bộ thông qua đào tạo và chính sách người tài. Rõ ràng trách nhiệm giữa các cấp và chuyển tiếp liên thông.

Cần hoàn thiện thể chế, phân quyền rõ ràng, đảm bảo chuyển nhiệm vụ liên thông giữa các cấp, tránh bỏ sót công năng lãnh thổ và quản lý đầu tư. Cơ cấu chi ngân sách hợp lý phù hợp với năng lực thực tế của cấp xã. 

Chỉ khi chuyển đổi tư duy hành chính đi đôi với đầu tư đồng bộ và chính sách hỗ trợ toàn diện, mô hình chính quyền 2 cấp mới trở thành nền tảng vững chắc để phục vụ nhân dân một cách hiệu quả, hiện đại và bền vững.