Nhận diện những hành vi trục lợi từ chính sách nhà ở xã hội

Gần đây, dư luận xôn xao về việc một số đối tượng lập trang web, fanpage giới thiệu các “dự án nhà ở xã hội chuẩn bị mở bán”, kèm hình ảnh, bản vẽ và thông tin đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt dự án đầu tư. Lợi dụng nhu cầu lớn và sự thiếu hiểu biết về pháp lý của người dân, không ít người đã tin và nộp hàng trăm triệu đồng “giữ suất nội bộ”, “suất ngoại giao” mà không cần qua bốc thăm. Chỉ đến khi có nhiều người đứng đơn tố cáo, cơ quan công an vào cuộc điều tra, sự việc mới được làm sáng tỏ, dự án không hề tồn tại trong danh mục phê duyệt của cơ quan chức năng.

Ở một diễn biến khác, một số người dù không thuộc đối tượng được hưởng chính sách mua nhà ở xã hội, nhưng vẫn có thể sở hữu một vài căn hộ nhà ở xã hội, nếu chịu bỏ tiền chênh mua lại suất của người khác.

Anh H.Đ.H., một cư dân của dự án nhà ở xã hội tại phường Kiến Hưng (Hà Nội) cho biết, việc chuyển nhượng các căn hộ ở đây không hiếm. Dù pháp luật quy định rõ, người mua nhà ở xã hội không được chuyển nhượng nhà ở dưới mọi hình thức trong thời gian tối thiểu là 5 năm, kể từ thời điểm trả hết tiền mua, vậy nhưng, theo anh H., nhiều trường hợp đã bán ngay sau khi được bàn giao nhà.

Họ lách luật bằng cách lập hợp đồng ủy quyền, bên bán sẽ ủy quyền cho bên mua thay mặt, nhân danh bên bán quản lý, sử dụng toàn bộ căn hộ và thực hiện trách nhiệm, nghĩa vụ thay cho bên bán; ủy quyền lại cho bên thứ 3.

Về bản chất, hợp đồng ủy quyền là sự thỏa thuận giữa hai bên, theo đó một bên (bên ủy quyền) giao cho bên kia (bên được ủy quyền) thực hiện công việc nhân danh mình. Đây không phải là hợp đồng chuyển quyền sở hữu, mà chỉ là hợp đồng giao quyền thay mặt thực hiện hành vi pháp lý.

Do đó, nếu người mua nhà ở xã hội ký hợp đồng ủy quyền toàn phần để người khác thay mình sở hữu, sử dụng hoặc bán lại căn hộ, thì thực chất đó là giao dịch giả cách nhằm che giấu hợp đồng mua bán trái luật.

Vì vậy, dù nắm giữ nhà, trả tiền đầy đủ, có hợp đồng ủy quyền công chứng, thì người được ủy quyền vẫn không được công nhận là chủ sở hữu; khi bên ủy quyền chết, mất năng lực hành vi, hoặc đơn phương chấm dứt ủy quyền, người được ủy quyền có thể mất trắng căn hộ và không được pháp luật bảo vệ.

Còn khoảng trống trong giám sát, thực thi chính sách

Chính sách nhà ở xã hội thể hiện vai trò điều tiết và định hướng của Nhà nước, bảo đảm quyền có chỗ ở hợp pháp, ổn định cho mọi công dân, đặc biệt là nhóm người thu nhập thấp, những người khó có khả năng tự tạo lập nhà ở trên thị trường tự do, góp phần thực hiện công bằng xã hội, tạo nền tảng cho phát triển nguồn nhân lực bền vững và là yếu tố quan trọng trong quy hoạch đô thị và ổn định xã hội.

Những quy định và tiêu chí xác định đối tượng thụ hưởng chính sách nhà ở xã hội hiện nay đã được Nhà nước ban hành khá đầy đủ và sát với thực tiễn. Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay lại nằm ở khâu thực thi, đặc biệt là công tác xác định, giám sát và hậu kiểm đối tượng thụ hưởng.

Thực tế cho thấy, ở không ít dự án, người có điều kiện kinh tế khá giả, vẫn mua được nhà ở xã hội. Trong khi đó, nhiều công nhân, người lao động, người thu nhập thấp đúng nghĩa lại không thể tiếp cận được do thiếu thông tin, hoặc do quy trình xét duyệt còn hình thức, nặng về thủ tục.

Điều đáng nói là, chưa có cơ quan nào chịu trách nhiệm trực tiếp trong việc xác minh, giám sát hoặc xử lý sau khi người mua được cấp quyền sử dụng căn hộ nhà ở xã hội.

Việc đối chiếu, kiểm tra định kỳ người đang sinh sống trong các khu nhà ở xã hội có đúng đối tượng hay không vẫn bị bỏ ngỏ. Sở Xây dựng, chính quyền địa phương, chủ đầu tư và cơ quan quản lý đất đai cần có quy trình phối hợp thống nhất để giám sát, hậu kiểm, để kịp thời bịt kẽ hở trong quản lý và ngăn chặn nguy cơ những ưu đãi của Nhà nước dành cho người thu nhập thấp bị một nhóm người có điều kiện kinh tế lợi dụng, làm sai lệch mục tiêu của chính sách nhà ở xã hội, và xói mòn niềm tin của người dân vào tính công bằng của chính sách an sinh.

Giải pháp nào cho những người thực sự có nhu cầu?

Để những người thu nhập thấp thực sự có nhu cầu về nhà ở có thể tiếp cận và thụ hưởng được chính sách nhà ở xã hội, công tác xác định, quản lý và giám sát đối tượng thụ hưởng nhà ở xã hội cần được đặt trong một quy trình thống nhất, minh bạch và có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan Nhà nước.

Trước hết, cần hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về nhà ở xã hội và người thụ hưởng, bảo đảm liên thông thông tin giữa các cơ quan. Các thông tin như: Thu nhập, tình trạng sở hữu nhà đất và cư trú của người mua… cần được thực hiện trên hệ thống dữ liệu điện tử thống nhất, hạn chế tình trạng kê khai không trung thực hoặc “vượt rào” nhờ mối quan hệ cá nhân.

Chính quyền địa phương cấp xã, phường phải có cơ chế, phối hợp với chủ đầu tư, ban quản trị để kiểm tra định kỳ danh sách cư dân thực tế sinh sống tại các dự án nhà ở xã hội, đồng thời đối chiếu với hồ sơ được duyệt ban đầu để phát hiện trường hợp cho thuê lại, chuyển nhượng trái phép hoặc không còn đủ điều kiện thụ hưởng.

Ngoài ra, cần có cơ chế cho phép người dân, cư dân trong các khu nhà ở xã hội phản ánh, tố giác vi phạm thông qua cổng thông tin trực tuyến hoặc ứng dụng phản ánh hiện trường. Cách làm này vừa huy động được giám sát xã hội, vừa giúp cơ quan quản lý kịp thời phát hiện dấu hiệu trục lợi.

Cuối cùng, để bảo đảm chính sách nhà ở xã hội thực sự đến đúng người, đúng mục tiêu, cần đưa các dự án nhà ở xã hội vào diện giám sát thường xuyên, đồng thời đánh giá định kỳ hiệu quả thực hiện chính sách, qua đó, sẽ giúp ngăn ngừa sai phạm từ sớm, từ xa, bảo vệ công bằng xã hội và củng cố niềm tin của người dân vào chính sách an sinh của Nhà nước.