Theo Ban Chỉ đạo Trung ương các chương trình mục tiêu quốc gia, nước ta có 53 dân tộc thiểu số với dân số trên 14,4 triệu người, cư trú trên địa bàn chiếm khoảng 3/4 diện tích tự nhiên của cả nước. Sau sắp xếp địa giới hành chính và tổ chức bộ máy chính quyền địa phương 2 cấp, cả nước có khoảng 1.516 xã thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trên địa bàn 32 tỉnh, thành phố.

Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi chủ yếu ở các khu vực núi cao, biên giới, có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng; giàu tiềm năng và lợi thế về kinh tế nông lâm nghiệp, khoáng sản, thủy điện, du lịch sinh thái, thương mại qua biên giới… Tuy nhiên, khí hậu khắc nghiệt, địa hình bị chia cắt mạnh, giao thông đi lại khó khăn, thường xuyên gặp sự cố sạt thiên tai lở do lũ ống, lũ quét. Do đó, kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi còn khó khăn, hạ tầng kinh tế - xã hội chưa phát triển, tỷ lệ hộ nghèo cao, tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục, văn hoá hạn chế…

Tiếp nối các chính sách, chương trình trước đó của Đảng, Nhà nước, năm 2019 và 2020, Quốc hội có các nghị quyết phê duyệt Đề án tổng thể và Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030. Ngay sau đó, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, giai đoạn I từ năm 2021 đến năm 2025. Theo các nghị quyết của Quốc hội và Chính phủ, tổng mức vốn để thực hiện Chương trình giai đoạn 2021-2025 là trên 137.000 tỷ đồng.

Chương trình của Chính phủ gồm 10 dự án về: Giải quyết tình trạng thiếu đất ở, nhà ở, đất sản xuất, nước sinh hoạt; quy hoạch, sắp xếp, bố trí, ổn định dân cư ở những nơi cần thiết; phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp bền vững; phát triển kinh tế - xã hội mô hình bộ đội gắn với dân; đầu tư cơ sở hạ tầng thiết yếu, phục vụ sản xuất, đời sống; phát triển giáo dục đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp; chăm sóc sức khỏe Nhân dân; thực hiện bình đẳng giới và các vấn đề cấp thiết đối với phụ nữ và trẻ em; đầu tư phát triển nhóm dân tộc thiểu số rất ít người và nhóm dân tộc còn nhiều khó khăn; truyền thông, tuyên truyền, vận động trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Chương trình đã hỗ trợ đất ở cho 10.549 hộ; hỗ trợ nhà ở cho 42.567 hộ, hỗ trợ trực tiếp đất sản xuất cho 13.387 hộ, hỗ trợ chuyển đổi nghề cho 54.899 hộ; hỗ trợ nước sinh hoạt phân tán cho 479.358 hộ; đầu tư xây dựng 809 công trình nước sinh hoạt tập trung.

Quy hoạch, sắp xếp, bố trí, ổn định dân cư ở những nơi cần thiết cho 25.056 hộ; các địa phương đã triển khai hỗ trợ khoán bảo vệ 1.478.962 ha diện tích rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, tương đương 323.769 hộ được hỗ trợ; triển khai 403 dự án hỗ trợ phương thức sản xuất theo chuỗi giá trị, với tổng giá trị lên tới 306 tỷ đồng; triển khai hỗ trợ 383 dự án, mô hình chăn nuôi, trồng trọt với 36.654 hộ tham gia…

Sau 5 năm triển khai, 6/9 nhóm mục tiêu của Chương trình đã cơ bản đạt và vượt kế hoạch. Nổi bật là tỷ lệ giảm nghèo bình quân đạt 3,4%/năm; thu nhập bình quân người dân tộc thiểu số đạt 45,9 triệu đồng/năm, tăng hơn 3,3 lần so với năm 2020; tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 57,8%. Hệ thống y tế cơ sở được củng cố, nhiều giá trị văn hóa được bảo tồn.

Các dự án thành phần đã mang lại tác động rõ rệt: Hỗ trợ nhà ở cho hơn 42.500 hộ, đất sản xuất cho trên 13.300 hộ, nước sinh hoạt cho gần 500.000 hộ; xây dựng hơn 8.600 km đường giao thông; cải tạo 183 trạm y tế; nâng cấp hàng trăm trường học; bảo tồn 124 lễ hội truyền thống; xây dựng 48 làng du lịch tiêu biểu.

Tuy nhiên, 3 nhóm mục tiêu chưa đạt gồm: Cải thiện hạ tầng ở xã, thôn đặc biệt khó khăn; đưa 50% số xã, thôn ra khỏi diện đặc biệt khó khăn; giải quyết cơ bản thiếu đất ở, đất sản xuất. Nguyên nhân chủ yếu do địa hình phức tạp, thiên tai, tiến độ giải ngân vốn sự nghiệp chậm và vướng mắc về cơ chế chính sách.

Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính phát biểu khai mạc hội nghị. Ảnh: Hoàng Minh

Phát biểu khai mạc hội nghị, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính nhấn mạnh, việc thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (Chương trình 1719) không chỉ là trách nhiệm, nghĩa vụ mà còn là "mệnh lệnh của trái tim", thể hiện tình cảm và sự quan tâm sâu sắc của Đảng, Nhà nước đối với đồng bào ở những vùng còn nhiều khó khăn nhất.

Thủ tướng yêu cầu hội nghị phải nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá một cách nghiêm túc và khách quan những gì đã làm được, những gì còn tồn tại để tìm ra bài học kinh nghiệm cho giai đoạn tới.

"Chúng ta cần phân tích nguyên nhân, đánh giá và đưa ra nhiệm vụ, giải pháp để khắc phục. Làm tốt hơn trong thời gian tới," Thủ tướng chỉ đạo.

Trăn trở về một cách làm manh mún, chưa hiệu quả

Đây là nội dung trọng tâm và là nỗi trăn trở lớn nhất được Thủ tướng chia sẻ. Ông thẳng thắn chỉ ra rằng cách thức triển khai chương trình hiện nay còn nhiều bất cập: "Cách làm của chúng ta còn manh mún quá, còn chia cắt, chưa có tập trung, chưa có trọng tâm, trọng điểm."

Thủ tướng chỉ rõ, chính cơ chế tổ chức rườm rà, qua nhiều tầng nấc, thiếu sự phân cấp rõ ràng đã dẫn đến hệ quả tất yếu là hiệu quả không cao, và là nguyên nhân gốc rễ của tình trạng giải ngân chậm. "Tiền có cũng không giải ngân được là vì cách tổ chức của chúng ta" Thủ tướng nhấn mạnh.

Toàn cảnh Hội nghị. Ảnh: HM

Phân cấp, phân quyền mạnh mẽ - "Chìa khóa" tháo gỡ nút thắt

Để giải quyết triệt để vấn đề này, Thủ tướng yêu cầu một sự thay đổi căn bản trong tư duy, với "chìa khóa" là phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, rõ ràng, minh bạch.

Trung ương cần tập trung làm nhiệm vụ vĩ mô: ban hành cơ chế, chính sách, phân bổ nguồn lực tổng thể cho các địa phương, và thực hiện công tác kiểm tra, giám sát, tổng kết, xây dựng mô hình.

Cấp tỉnh phải chịu trách nhiệm quản lý chung, dựa trên tình hình thực tế để quyết định đầu tư vào những lĩnh vực, dự án cụ thể nào cho hiệu quả.

Cấp cơ sở (huyện, xã) là đơn vị trực tiếp tổ chức thực hiện. "Người dân ở cơ sở, gần cơ sở nhất là người dân, thì phải giao cho cơ sở," Thủ tướng chỉ đạo.

Việc phân cấp phải đi đôi với phân bổ nguồn lực, tăng cường năng lực thực thi và đề cao trách nhiệm của từng cấp, chấm dứt tình trạng trông chờ, ỷ lại.

Xây dựng chuỗi giá trị bền vững và tinh thần "Làm việc nào dứt việc đấy"

Bên cạnh việc đổi mới cơ chế, Thủ tướng cũng gợi mở hướng đi cho phát triển kinh tế bền vững thông qua việc xây dựng chuỗi giá trị toàn diện cho các sản phẩm đặc trưng của địa phương, bao gồm 6 yếu tố: Xây dựng thương hiệu, quy hoạch vùng trồng, ứng dụng khoa học công nghệ, liên kết doanh nghiệp, huy động vốn tín dụng và tổ chức sản xuất liên kết.

Đặc biệt, Thủ tướng yêu cầu một tinh thần làm việc quyết liệt, "làm việc nào dứt việc đấy, làm việc nào ra việc đấy", có trọng tâm, trọng điểm.

Bộ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Đào Ngọc Dung phát biểu tại hội nghị. Ảnh: HM

Tiếp thu ý kiến của Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Đào Ngọc Dung cho biết, giai đoạn 2026-2030, Chương trình mục tiêu quốc gia vùng dân tộc thiểu số sẽ tiếp tục ưu tiên nguồn lực cho vùng “lõi nghèo”, hoàn thiện hạ tầng thiết yếu, nâng cao chất lượng giáo dục, y tế, mở rộng cơ hội việc làm, đồng thời gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc, hướng tới phát triển bền vững. Định hướng của chương trình giai đoạn này là thu gọn đầu mối quản lý, giao quyền cho địa phương từ lập kế hoạch đến phân bổ nguồn lực.

Với quyết tâm chính trị cao, sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế xã hội vùng dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn mới kỳ vọng sẽ tiếp tục tạo đột phá, thu hẹp khoảng cách phát triển, nâng cao đời sống đồng bào dân tộc thiểu số, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.