Vụ việc ba học sinh có hành động thiếu văn hóa với đoàn xe phục vụ A80 đi qua gần đây một lần nữa làm dấy lên cuộc tranh luận chưa bao giờ cũ này. Trên khắp các diễn đàn, phần lớn ý kiến đều bày tỏ sự phẫn nộ và yêu cầu nhà trường, gia đình phải có biện pháp xử lý thật nghiêm khắc. Lời kêu gọi "chấn chỉnh" vang lên như một đòi hỏi tất yếu để duy trì trật tự xã hội và răn đe những hành vi tương tự. Yêu cầu này hoàn toàn chính đáng.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc trừng phạt, chúng ta có thể chỉ đang giải quyết được phần ngọn của một tảng băng chìm khổng lồ. Bài toán giáo dục một con người, đặc biệt là một người trẻ đang trong giai đoạn định hình nhân cách, phức tạp hơn nhiều so với việc đưa ra một hình phạt. Nó đặt chúng ta trước một lựa chọn mang tính nền tảng: Lựa chọn giữa quyền lực của kỷ luật hay sức mạnh của sự bao dung?

Kỷ luật là cần thiết, nhưng có phải là tất cả?

Không thể phủ nhận vai trò của kỷ luật trong giáo dục. "Chấn chỉnh" – với các biện pháp cụ thể như khiển trách, cảnh cáo, đình chỉ học tập, hay thậm chí là sự can thiệp của pháp luật – là công cụ cần thiết để thiết lập giới hạn. Nó gửi đi một thông điệp rõ ràng: Mọi hành vi đều có hệ quả và xã hội có những quy tắc không thể bị xem thường. Đối với người vi phạm, một hình phạt thích đáng có tác dụng cảnh tỉnh tức thời, buộc họ phải dừng lại và đối diện với sai lầm của mình. Đối với cộng đồng, nó củng cố niềm tin vào công lý và trật tự.

Tuy nhiên, nếu kỷ luật trở thành công cụ duy nhất, nó cũng sẽ bộc lộ những hạn chế. Một nền giáo dục chỉ dựa trên sự trừng phạt thường chỉ tạo ra sự tuân thủ dựa trên nỗi sợ hãi, chứ không phải sự tôn trọng từ bên trong. Đứa trẻ có thể không tái phạm vì sợ bị phạt, chứ không phải vì chúng thực sự hiểu hành động của mình là sai trái và gây tổn thương cho người khác. Nỗi sợ có thể dập tắt một hành vi xấu, nhưng nó không thể gieo mầm một hành vi tốt.

Hơn nữa, sự trừng phạt thái quá, thiếu đi sự thấu cảm có thể gây ra những vết thương tâm lý sâu sắc. Nó có thể nuôi dưỡng sự oán giận, thái độ chống đối ngầm và làm rạn nứt mối quan hệ giữa người trẻ và người lớn (cha mẹ, thầy cô). Thay vì xem người lớn là điểm tựa để chia sẻ và xin lời khuyên, chúng sẽ xem họ như những "giám thị" hà khắc, từ đó ngày càng khép mình lại. Khi đó, hành vi lệch chuẩn không mất đi, nó chỉ chuyển từ dạng công khai sang lén lút và tinh vi hơn. "Chấn chỉnh" lúc này giống như việc dùng búa đập một chiếc đồng hồ hỏng, bề ngoài có vẻ đã giải quyết được vấn đề tiếng ồn, nhưng thực chất đã phá hủy hoàn toàn bộ máy tinh vi bên trong.

Trừng phạt liệu có làm cho người trẻ trở nên tốt hơn? Ảnh minh họa: IT

Sức mạnh của sự thấu cảm và định hướng

Trái ngược với "chấn chỉnh", "cảm hóa" là một quá trình tiếp cận từ gốc rễ, một hành trình đi vào thế giới nội tâm của đứa trẻ. Nó không có nghĩa là dung túng hay bỏ qua sai lầm. Trái lại, nó đòi hỏi sự kiên nhẫn, trí tuệ và tình thương lớn lao hơn rất nhiều. "Cảm hóa" bắt đầu bằng một câu hỏi đơn giản nhưng vô cùng quan trọng: "Tại sao?".

Tại sao một đứa trẻ lại hành động như vậy? Đằng sau hành vi ngông cuồng đó là nhu cầu được chú ý mà gia đình chưa đáp ứng? Là áp lực từ bạn bè mà chúng không đủ sức chống cự? Là sự giận dữ, bất mãn với một vấn đề nào đó trong cuộc sống mà chúng không biết cách giải tỏa? Hay đơn giản là sự thiếu hụt kiến thức nghiêm trọng về luật pháp và chuẩn mực xã hội?

Quá trình "cảm hóa" bao gồm ba bước cốt lõi:

Lắng nghe để thấu hiểu: Thay vì ngay lập tức phán xét, người lớn cần tạo ra một không gian an toàn để đứa trẻ có thể chia sẻ câu chuyện của mình. Việc lắng nghe chân thành sẽ phá vỡ bức tường phòng thủ và mở ra cánh cửa đối thoại.

Giúp nhận ra sai lầm một cách tự nguyện: Khi đã hiểu được nguyên nhân, người lớn có thể dùng những câu chuyện, những phân tích hợp lý để giúp đứa trẻ tự nhìn nhận được hậu quả của hành động. Không phải là "Con đã sai!", mà là "Hãy cùng xem hành động đó đã gây ra ảnh hưởng gì cho người khác và cho chính tương lai của con".

Đồng hành trong quá trình sửa chữa: "Cảm hóa" không dừng lại ở lời nói. Nó phải đi cùng những hành động cụ thể. Thay vì một hình phạt mang tính trả đũa, hãy đưa ra những yêu cầu mang tính xây dựng: Tham gia lao động công ích, viết một bài luận phân tích về sai lầm của mình, thực hiện một dự án nhỏ về an toàn giao thông... Quá trình này giúp người trẻ biến sự hối hận thành hành động có trách nhiệm.

"Cảm hóa" có thể không cho kết quả ngay lập tức, nhưng nó tác động đến tận cùng của nhân cách, giúp xây dựng nên một "la bàn đạo đức" từ bên trong. Nó không chỉ sửa một hành vi sai, mà còn định hình nên một con người tốt hơn.

Kỷ luật tích cực mở ra cho người trẻ con đường hình thành nhân cách tốt hơn. Ảnh minh họa: IT

"Kỷ luật tích cực" - Sự kết hợp hài hòa là con đường tối ưu

Cuộc tranh luận giữa "chấn chỉnh" và "cảm hóa" sẽ không có hồi kết nếu chúng ta xem chúng là hai thái cực loại trừ lẫn nhau. Trên thực tế, phương pháp giáo dục hiệu quả nhất chính là sự kết hợp hài hòa giữa cả hai, thường được gọi là "kỷ luật tích cực".

Kỷ luật tích cực là việc thiết lập những giới hạn rõ ràng và áp dụng những hệ quả công bằng, nhất quán (yếu tố "chấn chỉnh"), nhưng tất cả được thực hiện trong một môi trường đầy tôn trọng, yêu thương và thấu hiểu (yếu tố "cảm hóa").

Trong trường hợp của ba học sinh nói trên, cách tiếp cận thuần "chấn chỉnh" sẽ là đình chỉ học tập, phạt nặng, công khai kiểm điểm trước toàn trường. Hệ quả là các em có thể sợ hãi, xấu hổ, nhưng cũng có thể trở nên chai lì và oán giận.

Nhưng nếu tiếp cận "kỷ luật tích cực": Vẫn có hình thức kỷ luật cụ thể như tạm giữ phương tiện, yêu cầu viết bản kiểm điểm, thông báo cho gia đình. Bên cạnh hình thức kỷ luật, sẽ áp dụng quá trình giáo dục “cảm hóa” như: Yêu cầu các em phải tham gia một khóa học bắt buộc về luật lệ và văn hóa giao thông; tổ chức các buổi nói chuyện với chuyên gia tâm lý để tìm hiểu nguyên nhân hành vi; giao nhiệm vụ cho các em thực hiện một dự án cộng đồng về an toàn giao thông tại trường hay yêu cầu viết một lá thư xin lỗi gửi đến đơn vị có liên quan…

Cách tiếp cận này vừa đảm bảo tính nghiêm minh của quy tắc, vừa mở ra con đường để các em học hỏi, trưởng thành và sửa chữa sai lầm một cách có trách nhiệm. Nó dạy rằng: "Hành động của em là sai và không thể chấp nhận, nhưng bản thân em không phải là người bỏ đi. Chúng tôi ở đây để giúp em tốt hơn".

Cuối cùng, mục tiêu cao nhất của giáo dục không phải là tạo ra những cỗ máy biết vâng lời một cách răm rắp, mà là vun trồng nên những con người tự do, có trách nhiệm, biết phân biệt đúng sai và có khả năng tự điều chỉnh hành vi. "Chấn chỉnh" có thể tạm thời dập tắt một ngọn lửa lệch chuẩn, nhưng chỉ có "cảm hóa" mới có thể thắp lên ngọn đuốc của lương tri và nhận thức. Sự lựa chọn giữa roi vọt và trái tim, giữa quyền lực và sự thấu cảm, sẽ quyết định chúng ta đang xây dựng một thế hệ tương lai dựa trên nền tảng của sự sợ hãi hay sự tôn trọng đích thực. Và đó cũng chính là lựa chọn cho tương lai của cả xã hội.