Theo Bộ Xây dựng, Dự thảo Luật đã được Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội thẩm tra và Bộ trưởng Bộ Xây dựng đã báo cáo tại Kỳ họp Quốc hội ngày 27/5/2025.

Đồng thời, Bộ Xây dựng cũng đã xây dựng Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để đầu tư phát triển hệ thống đường sắt, trên cơ sở chỉ đạo của Bộ Chính trị và Chính phủ.

Điểm nổi bật là các cơ chế, chính sách tại dự thảo Nghị quyết đã được đưa vào 1 chương riêng trong Dự thảo Luật, giúp thống nhất khung pháp lý. Dự thảo Luật mới gồm 4 chương với 84 điều, trong đó bổ sung và chỉnh lý các chính sách ưu đãi đã từng áp dụng cho các dự án cụ thể trước đây.

Đáng chú ý, Dự thảo Luật đã cụ thể hóa các chính sách đặc thù trong đầu tư xây dựng đường sắt. Chương về đầu tư xây dựng đường sắt gồm 26 điều, luật hóa 22 chính sách quan trọng trong dự thảo Nghị quyết đã được Bộ Chính trị thông qua, tập trung vào: Quy hoạch, vốn đầu tư, thủ tục đầu tư, giải phóng mặt bằng, phát triển công nghiệp và nguồn nhân lực.

Một số chính sách quan trọng gồm: Đa dạng hóa nguồn vốn; giao Thủ tướng Chính phủ quyết định sử dụng các nguồn vốn như phát hành trái phiếu, vốn ODA, vốn vay ưu đãi nước ngoài, tăng thu - tiết kiệm chi...

Khai thác quỹ đất vùng phụ cận nhà ga nhằm tạo nguồn lực tài chính tái đầu tư cho đường sắt; cho phép UBND cấp tỉnh quyết định các chỉ tiêu kỹ thuật, sử dụng đất trong khu vực phát triển hệ thống giao thông công cộng của đô thị (TOD).

Một nhóm chính sách khác nhắm đến việc rút gọn thủ tục đầu tư, phân quyền mạnh mẽ hơn cho địa phương và các cấp quyết định. Theo đó, cho phép chia dự án thành các dự án thành phần mà không phải tuân thủ đầy đủ quy định của Luật Xây dựng.

Các dự án đường sắt đô thị (bao gồm TOD) không cần thực hiện thủ tục thẩm định, quyết định chủ trương đầu tư như luật đầu tư hiện hành. UBND cấp tỉnh được quyết định điều chỉnh dự án trong nhiều trường hợp thay đổi so với phê duyệt ban đầu.

Luật Đường sắt (sửa đổi) được Quốc hội thông qua sẽ tạo cú hích mạnh mẽ, giúp ngành đường sắt phát triển trong tương lai. Ảnh: MH

Đáng chú ý, dự án có thể sử dụng thiết kế FEED (hình thức thiết kế được thực hiện theo thông lệ quốc tế nhằm tạo nền tảng cho việc thiết kế chi tiết, cũng như làm cơ sở để định giá dự án, dự báo tiến độ thi công, ước lượng chi phí đầu tư và lựa chọn nhà thầu thực hiện) thay cho thiết kế cơ sở. Các công trình đường sắt không bắt buộc phải thi tuyển phương án kiến trúc, và được phép thực hiện các bước chuẩn bị đầu tư song song như chuyển mục đích sử dụng rừng, tạm sử dụng đất rừng.

Dự thảo cũng cho phép chỉ định thầu đối với nhiều gói thầu đường sắt quan trọng, đặc biệt là trong các dự án xây dựng tổ hợp công nghiệp, chuyển giao công nghệ. Trong một số trường hợp, chủ đầu tư không phải tuân thủ quy định bảo đảm cạnh tranh trong đấu thầu đối với nhà thầu lập báo cáo khả thi, thiết kế kỹ thuật…

Các chuyên gia kinh tế cho rằng, sửa đổi Luật Đường sắt là một bước đi chiến lược của Chính phủ, thể hiện sự quyết tâm cải tổ và phát triển ngành đường sắt Việt Nam theo hướng hiện đại và hiệu quả. Với hành lang pháp lý mới, những kỳ vọng vào một thời kỳ hoàng kim mới đang dần trở thành hiện thực, mang đến hy vọng cho một hệ thống giao thông đường sắt hiệu quả, bền vững, và đủ sức cạnh tranh trong thời đại mới...

Các chuyên gia trong lĩnh vực đường sắt cho rằng, Luật Đường sắt (sửa đổi) được Quốc hội thông qua sẽ tạo cú hích mạnh mẽ, giúp ngành đường sắt lấy lại đà phát triển. Với những quy định mở về đầu tư, phát triển hạ tầng, công nghiệp và nguồn nhân lực, Luật Đường sắt (sửa đổi) không chỉ giải quyết những tồn tại hiện tại của ngành mà còn tạo ra tiền đề để xây dựng một hệ thống đường sắt hiện đại, đồng bộ và bền vững; sẽ đưa ngành đường sắt Việt Nam bước vào thời kỳ phát triển mới, nơi mà những đoàn tàu hiện đại, tốc độ cao không chỉ là giấc mơ mà trở thành hiện thực, kết nối các khu vực kinh tế trọng điểm, tạo động lực cho phát triển kinh tế và xã hội toàn diện.