Tạo điều kiện để phát huy tối đa nguồn lực bên ngoài

Theo PGS.TS Nguyễn Anh Thu, chuyên gia kinh tế quốc tế, đánh giá Nghị quyết 59 đặt mục tiêu rất rõ về việc tranh thủ tối đa các nguồn lực và điều kiện thuận lợi từ bên ngoài, đồng thời củng cố nội lực. Theo bà, đây là “tư duy hai chiều”, cho phép Việt Nam vừa chủ động hội nhập sâu rộng, vừa giữ được bản lĩnh và năng lực tự chủ trong phát triển.

“Muốn làm được điều này cần cơ chế đủ linh hoạt để tiếp cận công nghệ, vốn, tri thức và thị trường quốc tế. Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội phải tạo khung pháp lý rộng hơn cho thử nghiệm, đổi mới và hợp tác” – bà Thu nhận định.

Đại diện Bộ Tài chính cho biết, nhiều tồn tại trong thu hút đầu tư nước ngoài (FDI) đã kéo dài nhiều năm, như thủ tục hành chính chồng chéo, thời gian thẩm định kéo dài, phân cấp hạn chế và thiếu công cụ sàng lọc nhà đầu tư chiến lược.

Dự thảo Nghị quyết đang được Quốc hội xem xét đề xuất theo hướng: Phân cấp mạnh hơn cho địa phương trong một số khâu quyết định chủ trương đầu tư; linh hoạt lựa chọn nhà đầu tư công nghệ cao, thân thiện môi trường; xây dựng hành lang pháp lý cho các mô hình mới như trung tâm tài chính, trung tâm đổi mới sáng tạo liên kết khu vực.

Cơ chế đặc biệt nếu được thông qua sẽ “giải phóng” nhiều nguồn lực, tăng khả năng cạnh tranh trong thu hút dòng vốn chất lượng cao.

Bộ Khoa học và Công nghệ nhận định đây là lĩnh vực then chốt để thực hiện mục tiêu nền kinh tế độc lập, tự chủ, tự lực, tự cường như Nghị quyết 59 đã nêu. Tuy nhiên, hệ thống chính sách hiện hành vẫn còn nhiều ràng buộc, đặc biệt trong: Hoạt động nghiên cứu – phát triển (R&D); chuyển giao công nghệ; sở hữu trí tuệ; hợp tác quốc tế về đổi mới sáng tạo.

Nếu không có cơ chế vượt trội, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội phát triển các ngành tương lai như AI, bán dẫn, công nghệ xanh, công nghệ sinh học và đề nghị Quốc hội xem xét cơ chế tài chính đặc thù cho R&D, mở rộng tự chủ cho các viện nghiên cứu và cho phép hợp tác quốc tế sâu rộng hơn trong lĩnh vực công nghệ lõi.

Bộ Giáo dục và Đào tạo cho rằng hội nhập quốc tế về giáo dục phải gắn với chuẩn hóa và hiện đại hóa hệ thống đào tạo. Các rào cản về công nhận văn bằng, liên kết đào tạo, chuyển giao chương trình quốc tế cần được tháo gỡ thông qua cơ chế thí điểm.

Trong khi đó, Bộ Y tế nêu rõ nhu cầu cấp bách trong việc thu hút nhân lực chất lượng cao, hợp tác nghiên cứu và chuyển giao công nghệ y sinh. Bộ kỳ vọng cơ chế đặc biệt sẽ giúp các bệnh viện tuyến trên tăng quyền tự chủ, mở rộng hợp tác quốc tế và cải thiện hệ thống quản trị.

Lĩnh vực văn hóa – theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng cần cơ chế linh hoạt hơn để đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới, đồng thời tiếp thu tinh hoa quốc tế một cách chọn lọc. Bộ cho rằng “hội nhập văn hóa không chỉ là quảng bá mà là nâng tầm thương hiệu quốc gia”.

Nhiều địa phương cho rằng các quy định về đối ngoại hiện nay còn cứng nhắc, khiến nhiều cơ hội hợp tác với khu vực tư nhân quốc tế bị lỡ nhịp. Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội theo hướng cho phép địa phương: Chủ động hơn trong ký kết thỏa thuận phi thương mại; mở rộng các mô hình hợp tác công – tư xuyên biên giới; tham gia sâu vào mạng lưới thành phố kết nối quốc tế.

Lãnh đạo một tỉnh biên giới nhận định: “Không gian đối ngoại của địa phương phải được mở rộng hơn, phù hợp với yêu cầu hội nhập sâu và cạnh tranh quốc tế ngày càng mạnh”.

Cơ chế đặc thù phải đi đôi với trách nhiệm giải trình

Theo TS. Trần Hữu Minh, chuyên gia chính sách công, cho rằng cơ chế đặc thù luôn đi kèm rủi ro nếu không có phương thức giám sát hiệu quả. Ông nhấn mạnh: Điều quan trọng không chỉ là mở cơ chế, mà phải đảm bảo minh bạch, đánh giá độc lập và trách nhiệm giải trình ở mức cao hơn. Đây là cách để cơ chế đặc biệt phát huy tác dụng mà không tạo kẽ hở.

Ông đề xuất tăng vai trò của báo cáo giải trình công khai và bộ tiêu chí đánh giá hàng năm.

Việc Quốc hội xem xét một Nghị quyết với cơ chế, chính sách đặc biệt nhằm triển khai Nghị quyết 59-NQ/TW cho thấy quyết tâm mạnh mẽ của Nhà nước trong việc nâng tầm hội nhập quốc tế, đồng thời củng cố nền tảng tự chủ kinh tế.

Nếu được thông qua, Dự thảo Nghị quyết được kỳ vọng: Gỡ bỏ các rào cản kéo dài; tạo không gian thể chế rộng hơn cho đổi mới sáng tạo; thu hút hiệu quả các nguồn lực bên ngoài; phát huy vai trò địa phương trong hội nhập; đưa Việt Nam vào vị thế chủ động hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Nhiều chuyên gia tin rằng đây sẽ là “bước đột phá về thể chế”, góp phần xây dựng một nền kinh tế độc lập, tự cường, hiện đại và hội nhập sâu rộng theo đúng tinh thần của Nghị quyết 59-NQ/TW.