Liên tiếp tiêu cực trong công tác giám định

Thời gian gần đây, liên quan đến lĩnh vực giám định pháp y, pháp y tâm thần và bắt buộc chữa bệnh tâm thần, đã xảy ra một số vụ việc như đưa hối lộ, nhận hối lộ, môi giới hối lộ, tổ chức sử dụng trái phép chất ma tuý trong các cơ sở giám định và bắt buộc chữa bệnh, làm giả bệnh án tâm thần… gây bức xúc trong xã hội.

Điển hình là vụ việc, ngày 18/6/2025, cơ quan Cảnh sát điều tra - Công an thành phố Hà Nội đã ra quyết định khởi tố vụ án hình sự Tàng trữ trái phép chất ma túy, Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy, Đưa hối lộ, Nhận hối lộ, Môi giới hối lộ và Lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ, xảy ra ngày 7/6/2025 tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương, Hà Nội và tỉnh Thanh Hóa. Đồng thời ra quyết định khởi tố bị can và áp dụng biện pháp ngăn chặn đối với 40 đối tượng.

Trước đó, cơ quan điều tra cáo buộc nhiều kẻ phạm tội đã câu kết với hàng loạt lãnh đạo, bác sĩ, giám định viên của Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa để làm sai lệch hồ sơ bệnh án tâm thần. Cục Cảnh sát Hình sự cho biết đơn vị đã khởi tố 16 người trong vụ án Môi giới hối lộ, Đưa hối lộ, Nhận hối lộ.

Trước thực trạng trên, Bộ Y tế vừa ban hành Thông tư 21 quy định tiêu chuẩn bổ nhiệm giám định viên pháp y và giám định viên pháp y tâm thần thay thế Thông tư 11/2022/TT-BYT.

Đề cao tiêu chuẩn đạo đức, nhận thức chính trị

Theo Thông tư 21, mọi giám định viên phải là công dân Việt Nam thường trú trong nước, đang công tác trong ngành y tế, công an hoặc quân đội, có đủ sức khỏe, đồng thời đáp ứng đầy đủ chuẩn mực đạo đức tư pháp.

Cụ thể, giám định viên phải thể hiện tinh thần trách nhiệm, tận tụy, khách quan, công tâm khi thực hiện nhiệm vụ; kiên quyết đấu tranh với mọi hành vi vi phạm quyền, lợi ích hợp pháp của Nhân dân; không bao che, không cửa quyền, không lợi dụng chức vụ để tham nhũng, trục lợi.

Ngoài ra, giám định viên phải không ngừng rèn luyện đạo đức, tu dưỡng lối sống, nâng cao nhận thức chính trị - pháp luật.

So với Thông tư 11/2022/TT-BYT chỉ quy định chung yêu cầu là công dân Việt Nam thường trú tại Việt Nam có đủ tiêu chuẩn theo quy định, có sức khỏe đạo đức tốt thì Thông tư 21 đã nêu rất rõ và chi tiết các tiêu chuẩn về thái độ, hành vi nghề nghiệp.

Chuẩn hóa trình độ chuyên môn

Bên cạnh yêu cầu đạo đức, Thông tư 21 cũng quy định cụ thể, chặt chẽ hơn về trình độ chuyên môn. Cụ thể, giám định viên pháp y bắt buộc phải có bằng đại học ngành y khoa (mã số 7720101).

Nếu giám định về độc chất, bắt buộc tốt nghiệp ngành hóa học hoặc dược học theo mã ngành đào tạo mới.

Giám định về y sinh yêu cầu bằng cấp nhóm ngành sinh học hoặc sinh học ứng dụng.

Với giám định viên pháp y tâm thần, ngoài bằng đại học ngành y khoa, còn phải có trình độ chuyên khoa cấp I (hoặc tương đương) chuyên ngành tâm thần. Đây là điểm mới nổi bật so với thông tư cũ, cho thấy quyết tâm nâng cao chất lượng giám định viên ở lĩnh vực nhạy cảm này.

Về kinh nghiệm, giám định viên phải có ít nhất 5 năm hoạt động thực tế trong lĩnh vực chuyên môn phù hợp, thời gian gián đoạn không quá 2 năm.

Trong trường hợp từng trực tiếp giúp việc cho hoạt động giám định tại cơ quan chức năng, có thể được công nhận nếu có 3 năm làm việc liên tục.

Ngoài ra, chứng chỉ nghiệp vụ giám định vẫn là điều kiện bắt buộc, theo quy định tại Thông tư 06/2019/TT-BYT.

Thông tư 21 cho phép những giám định viên pháp y tâm thần đã được bổ nhiệm trước thời điểm có hiệu lực nhưng chưa đạt chuẩn trình độ chuyên môn mới, vẫn tiếp tục thực hiện nhiệm vụ nhưng buộc phải hoàn thiện bổ sung bằng cấp, chứng chỉ trước ngày 15/8/2028. Trường hợp không đạt yêu cầu sẽ bị xem xét miễn nhiệm và thu hồi thẻ giám định viên.

Đối với các hồ sơ đề nghị bổ nhiệm, miễn nhiệm giám định viên đã nộp trước ngày 1/7/2025, vẫn giải quyết theo quy định cũ để đảm bảo quy trình hành chính không bị ngưng trệ.

Tiến sĩ Phạm Thị Thu Phương cho rằng việc bổ sung tiêu chuẩn đạo đức, nâng chuẩn trình độ chuyên môn là cần thiết. Ảnh: Thiên Bình

Bày tỏ quan điểm về vấn đề này, tiến sĩ Phạm Thị Thu Phương, Tạp chí Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam cho rằng, tình trạng “chạy bệnh án tâm thần” vốn xuất hiện từ rất lâu. Sự kiện vi phạm pháp luật xảy ra liên tiếp trong lĩnh vực này thời gian vừa qua đã gióng lên hồi chuông cảnh báo cho các cơ quan quản lý. Vì vậy, việc bổ sung tiêu chuẩn đạo đức, nâng chuẩn trình độ chuyên môn và quy định thời gian kinh nghiệm là cần thiết trong công tác giám định.

Tuy nhiên, tiến sĩ Phương cũng cho rằng, việc siết đầu vào là cần thiết nhưng chưa đủ. Vì thế, các cơ quan chức năng phải kết hợp giám sát đầu ra bằng cơ chế kiểm tra độc lập, xử lý nghiêm minh nếu phát hiện sai phạm nhằm thiết lập niềm tin của xã hội vào hoạt động giám định.

Thông tư 21 chính thức có hiệu lực từ ngày 15/8 tới đây, với kỳ vọng nâng chất lượng giám định lên một tầm cao mới, công bằng và minh bạch hơn, tránh để những kẽ hở về con người dẫn tới oan sai, bỏ lọt tội phạm, hoặc tiếp tay cho tham nhũng, lợi ích nhóm.