Cơ chế giám sát trong hoạt động đấu thầu

Để đảm bảo quá trình lựa chọn nhà thầu diễn ra tuân thủ đúng quy định pháp luật, Nghị định 214/2025/NĐ-CP đã thiết lập hai tầng giám sát song song và bổ trợ cho nhau là giám sát của người có thẩm quyền và giám sát thường xuyên của các cơ quan quản lý nhà nước về đấu thầu.

Đối với hoạt động giám sát của người có thẩm quyền, mục đích chính là đảm bảo quá trình lựa chọn nhà thầu tuân thủ pháp luật, lựa chọn được nhà thầu đáp ứng yêu cầu về tiến độ, chất lượng và hiệu quả, đồng thời kịp thời phát hiện, cảnh báo và đề ra biện pháp chấn chỉnh các tồn tại. Cùng với đó là thực hiện công khai minh bạch trong hoạt động đấu thầu, nâng cao trách nhiệm của chủ đầu từ trong việc chấp hành các quy định của pháp luật về đấu thầu.

 Nội dung giám sát hoạt động đấu thầu bao gồm việc tuân thủ quy định trong suốt quá trình từ lập, thẩm định, phê duyệt các nội dung; việc đáp ứng thời gian tổ chức lựa chọn nhà thầu; năng lực của tổ chuyên gia, tổ thẩm định; tính hợp pháp của tiêu chuẩn đánh giá trong hồ sơ mời thầu; quá trình đánh giá hồ sơ dự thầu; việc làm rõ hồ sơ; giải quyết kiến nghị và cả việc thực hiện hợp đồng của nhà thầu sau khi trúng thầu.

Bên cạnh đó, Nghị định cũng quy định về cơ chế giám sát thường xuyên của các cơ quan quản lý nhà nước về đấu thầu ở cấp bộ, ngành và địa phương. Bộ Tài chính có trách nhiệm giám sát các gói thầu thuộc dự án theo yêu cầu của Thủ tướng Chính phủ và hoạt động lựa chọn nhà thầu của doanh nghiệp nhà nước không sử dụng vốn ngân sách nhà nước thuộc phạm vi quản lý. Bộ Tài chính sẽ giám sát thông qua các thông tin, dữ liệu tổng hợp trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia để đưa ra các khuyến nghị cần thiết.

Các cơ quan quản lý nhà nước về đấu thầu khác ở bộ, ngành, địa phương thực hiện giám sát thường xuyên hoạt động đấu thầu của các chủ đầu tư thuộc phạm vi quản lý và giám sát hoạt động lựa chọn nhà thầu theo quy định của doanh nghiệp nhà nước không sử dụng vốn ngân sách nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư, đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên không sử dụng ngân sách nhà nước thuộc phạm vi quản lý của bộ, ngành, địa phương.

 Nội dung giám sát thường xuyên tập trung vào các Gói thầu có tính chất quan trọng, trọng điểm được áp dụng hình thức chỉ định thầu, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt; hàng hóa, dịch vụ thuộc các dự án quan trọng, trọng điểm được áp dụng đặt hàng; chủ đầu tư không trả lời yêu cầu làm rõ hồ sơ mời thầu, không trả lời kiến nghị về hồ sơ mời thầu, kết quả lựa chọn nhà thầu của nhà thầu; chủ đầu tư có số lượng trung bình nhà thầu tham gia đấu thầu rộng rãi, đấu thầu hạn chế, chào hàng cạnh tranh, chào giá trực tuyến thấp; chủ đầu tư có nhiều gói thầu chỉ có một nhà thầu tham dự; chủ đầu tư có nhiều gói thầu có kiến nghị về hồ sơ mời thầu, kết quả lựa chọn nhà thầu; gói thầu có chất lượng, tiến độ không đảm bảo yêu cầu; gói thầu có dấu hiệu chuyển nhượng thầu; các thông tin khác có liên quan.

. Quy trình giám sát này chủ yếu dựa trên việc thu thập thông tin qua Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia hoặc qua phản ánh của tổ chức, cá nhân. Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, cơ quan quản lý sẽ yêu cầu chủ đầu tư báo cáo hoặc đề xuất cơ quan có thẩm quyền xử lý.

Chế tài nghiêm khắc đối với các sai phạm

Để đảm bảo tính răn đe, Nghị định 214/2025/NĐ-CP tập trung vào biện pháp xử lý vi phạm nghiêm khắc nhất là cấm tham gia hoạt động đấu thầu. Nghị định quy định rõ khung thời gian cấm tùy theo mức độ nghiêm trọng của hành vi vi phạm, áp dụng cho cả tổ chức và cá nhân, bao gồm cả những người thuộc chủ đầu tư, tổ chuyên gia, tổ thẩm định.

Cụ thể, đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng như đưa, nhận, môi giới hối lộ; lợi dụng chức vụ quyền hạn can thiệp bất hợp pháp vào hoạt động đấu thầu; gian lận; thông thầu, mức cấm tham gia hoạt động đấu thầu sẽ từ 03 đến 05 năm. Đối với các hành vi vi phạm khác như không đảm bảo công bằng, minh bạch; tiết lộ, tiếp nhận tài liệu, thông tin về quá trình lựa chọn nhà thầu; chuyển nhượng thầu trái phép, mức cấm sẽ từ 01 đến 03 năm. Các hành vi vi phạm ở mức độ nhẹ hơn như nhà thầu cố tình không tham dự lễ mở thầu mà mình có tên trong danh sách mời thầu; tham dự thầu với tư cách là nhà thầu độc lập đồng thời với tư cách là thành viên trong liên danh cho cùng một gói thầu sẽ bị cấm từ 06 tháng đến 01 năm. Đối với nhà thầu liên danh, khi một thành viên vi phạm, chế tài cấm có thể áp dụng với tất cả các thành viên, trừ một số trường hợp vi phạm cụ thể thì chỉ áp dụng với thành viên vi phạm đó.

Nghị định cũng quy định rõ về thẩm quyền và quy trình ra quyết định cấm. Người có thẩm quyền sẽ xem xét, ban hành quyết định cấm trong phạm vi quản lý của mình trong thời hạn 15 ngày kể từ khi nhận được tài liệu chứng minh hành vi vi phạm từ chủ đầu tư, cơ quan thanh tra, kiểm toán hoặc Hội đồng giải quyết kiến nghị.

Đặc biệt, cơ chế xử lý vi phạm được thiết kế theo hướng lũy tiến. Căn cứ vào 03 quyết định cấm còn hiệu lực, Thủ trưởng cơ quan trung ương hoặc Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có thể ban hành quyết định cấm trong phạm vi quản lý của bộ, ngành, địa phương mình trong thời hạn 05 năm. Xa hơn nữa, căn cứ vào 05 quyết định cấm còn hiệu lực từ các bộ, ngành, địa phương, Bộ trưởng Bộ Tài chính sẽ ban hành quyết định cấm tham gia hoạt động đấu thầu trên phạm vi toàn quốc trong thời hạn 05 năm.

Quyết định này sẽ được đăng tải công khai trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Tổ chức, cá nhân bị cấm nếu không đồng ý có quyền khởi kiện ra Tòa án. Đối với các cá nhân thuộc tổ chuyên gia, tổ thẩm định có hành vi vi phạm, ngoài việc bị cấm tham gia hoạt động đấu thầu, họ còn bị thu hồi chứng chỉ nghiệp vụ chuyên môn về đấu thầu.