Dấu mốc chiến lược trong tái cơ cấu hệ thống

Việc hoàn tất chuyển giao ba ngân hàng 0 đồng (CBBank, OceanBank, GPBank) và một ngân hàng thuộc diện kiểm soát đặc biệt (DongA Bank) tính đến ngày 17/01/2025 đã cho thấy cam kết mạnh mẽ của NHNN trong việc hiện thực hóa các mục tiêu đề ra cho năm 2025 về việc giảm số lượng tổ chức tín dụng (TCTD), xử lý cơ bản các ngân hàng yếu kém và ngăn ngừa phát sinh những ngân hàng yếu kém mới1. FiinRatings nhận định, sự lựa chọn các ngân hàng nhận chuyển giao có năng lực tốt và tương thích với các ngân hàng bị chuyển giao là yếu tố then chốt, giúp giảm thiểu gián đoạn hệ thống và thúc đẩy quá trình tái cơ cấu hiệu quả.

Điển hình là thương vụ OceanBank về MBBank, được đánh giá cao nhờ sự tương đồng về cơ cấu sở hữu (đều có tỷ lệ lớn vốn nhà nước), tệp khách hàng (tập trung vào doanh nghiệp nhà nước) và định hướng kinh doanh. Sự phù hợp này tạo ra hiệu ứng cộng hưởng tích cực, giúp MBBank dễ dàng tích hợp hoạt động mà không ảnh hưởng đến các mảng kinh doanh cốt lõi. Đồng thời, năng lực xử lý nợ xấu và kiểm soát rủi ro tập trung đã được chứng minh của MBBank là yếu tố quan trọng giúp ngân hàng này xử lý hiệu quả danh mục cho vay rủi ro cao của OceanBank. Tương tự, việc CBBank về Vietcombank cũng được xem là một bước đi chiến lược, tận dụng năng lực quản trị rủi ro vượt trội, chất lượng tài sản hàng đầu và vai trò cung cấp thanh khoản chủ chốt của Vietcombank để tái cấu trúc CBBank.

Mặc dù các ngân hàng bị chuyển giao có tỷ lệ nợ xấu cao, FiinRatings đánh giá mức độ ảnh hưởng của việc chuyển giao đến ngân hàng nhận chuyển giao là không đáng kể. Nhận định này được củng cố bởi hai yếu tố chính: cơ chế hỗ trợ thuận lợi từ NHNN và bộ đệm vốn mạnh cùng mức trích lập dự phòng hợp lý của các ngân hàng nhận chuyển giao.

So với giai đoạn tái cơ cấu trước đây (2011-2015), cơ chế hỗ trợ hiện tại của NHNN linh hoạt và mạnh mẽ hơn đáng kể. Các ngân hàng bị chuyển giao được phép tiếp cận nguồn vốn vay lãi suất 0% từ NHNN mà không cần tài sản đảm bảo, được hưởng ưu đãi về lãi suất khi vay tái cấp vốn, và được áp dụng mức lãi suất huy động thuộc nhóm cao nhất thị trường. Đặc biệt, các ngân hàng nhận chuyển giao không bị yêu cầu hợp nhất báo cáo tài chính với ngân hàng bị chuyển giao khi tính toán tỷ lệ an toàn vốn (CAR), giúp giảm áp lực tài chính và quy định. Điều này thể hiện năng lực điều hành và kinh nghiệm quản lý ngày càng được hoàn thiện của NHNN, góp phần hình thành khung hỗ trợ toàn diện và hiệu quả, gia tăng tính khả thi của quá trình tái cấu trúc.

Khả năng hấp thụ rủi ro của các ngân hàng nhận chuyển giao cũng được đánh giá cao. Tính đến cuối năm 2024, các ngân hàng như HDBank, MBBank, VPBank và Vietcombank đều có bộ đệm vốn vững chắc và dự phòng rủi ro đáng kể, đủ để hấp thụ rủi ro liên quan đến nợ xấu của các ngân hàng bị chuyển giao mà không làm suy giảm đáng kể bộ đệm vốn hoặc hiệu quả tài chính.

Lợi ích song phương đi kèm thách thức nội tại

Cơ chế chuyển giao bắt buộc (CGBB) được kỳ vọng sẽ củng cố triển vọng ngành ngân hàng thông qua lợi ích song phương. Các ngân hàng nhận chuyển giao có cơ hội mở rộng quy mô hoạt động, khai thác lợi thế chiến lược, và tăng cường vị thế cạnh tranh. Điều này bao gồm việc nới rộng hạn mức tín dụng, củng cố cấu trúc vốn nhờ tăng khả năng huy động vốn quốc tế (được nâng trần sở hữu nước ngoài lên 49% đối với đa số ngân hàng), và cải thiện thanh khoản.

Tuy nhiên, đi kèm với đó là những rủi ro cần được lưu ý. Đối với ngân hàng nhận chuyển giao, tăng trưởng tín dụng nóng có thể làm gia tăng rủi ro tập trung vào các lĩnh vực rủi ro cao. Ngoài ra, việc không hợp nhất toàn bộ số liệu tài chính có thể dẫn đến đánh giá thấp rủi ro tài sản do thiếu minh bạch, và sự gia tăng các khoản phải thu từ việc bán dư nợ sinh lời cho ngân hàng bị chuyển giao có thể gây căng thẳng thanh khoản nếu dòng tiền không được thu hồi kịp thời.

Đối với các ngân hàng bị chuyển giao, dù được hỗ trợ tài chính để tăng vốn điều lệ, cải thiện thanh khoản và xử lý nợ xấu, họ vẫn đối mặt với rủi ro tín dụng gia tăng nếu danh mục cho vay tiếp tục tập trung vào các ngành nghề có mức độ rủi ro cao hoặc các bên liên quan của ngân hàng nhận chuyển giao. Sự phụ thuộc quá mức vào nguồn vốn bán buôn cũng có thể làm suy yếu cấu trúc vốn và tiềm ẩn rủi ro hệ thống nếu năng lực kiểm soát rủi ro còn hạn chế.

Bài học từ quá khứ và những xu hướng tương lai

Phân tích hai thương vụ sáp nhập trước đây (DaiA Bank - HDBank năm 2013 và SCB hợp nhất ba ngân hàng năm 2012) cung cấp những bài học quý giá. HDBank, sau giai đoạn đầu sụt giảm hiệu quả sinh lời và chất lượng tài sản, đã ghi nhận tăng trưởng mạnh mẽ và vươn lên top đầu các ngân hàng tư nhân. Ngược lại, SCB sau thời gian đầu cải thiện thanh khoản và năng lực tài chính, đã đối mặt với những vấn đề nghiêm trọng về quản trị, chất lượng tài sản suy giảm và mất thanh khoản vào năm 2022, dẫn đến việc bị kiểm soát đặc biệt. Những trường hợp này nhấn mạnh tầm quan trọng của quản trị rủi ro hiệu quả và tính minh bạch.

Trước những rủi ro hệ thống tiềm ẩn, NHNN đã chủ động can thiệp thông qua các cải cách pháp lý, đáng chú ý là Luật Các TCTD 2024 và các sửa đổi bổ sung năm 2025, nhằm hạn chế tích lũy rủi ro và nâng cao tính minh bạch. Các quy định chặt chẽ hơn về sở hữu chéo, công bố thông tin cổ đông và giới hạn cấp tín dụng đối với một khách hàng và người có liên quan đã được ban hành.

Trong thời gian tới, FiinRatings dự báo hoạt động tăng vốn sẽ là xu hướng chủ đạo nhằm khắc phục tình trạng âm vốn chủ tại các ngân hàng bị chuyển giao và cung cấp nguồn lực xử lý nợ xấu. Xu hướng bán nợ xấu cho Công ty Quản lý tài sản (VAMC) cũng được dự báo gia tăng đáng kể, trở thành trụ cột trong nỗ lực xử lý nợ toàn ngành. Ngoài ra, áp lực thanh khoản có thể phát sinh từ việc gia tăng các khoản phải thu do hoạt động bán dư nợ sinh lời sang các ngân hàng bị chuyển giao.

Cơ chế CGBB được FiinRatings đánh giá là động lực quan trọng thúc đẩy quá trình tái định hình trật tự xếp hạng và gia tăng mức độ phân hóa giữa các ngân hàng. Những ngân hàng có nền tảng tài chính vững chắc, với sự hỗ trợ từ chính sách điều hành, được kỳ vọng sẽ nâng cao vị thế dẫn đầu thị trường. Điều này sẽ tạo ra những chuyển biến mới, thay đổi cấu trúc và cục diện cạnh tranh trong ngành ngân hàng Việt Nam trong trung và dài hạn.