Việt Nam hiện có hơn 5 triệu hộ kinh doanh (HKD) cá thể, đóng góp đáng kể vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và tạo ra hàng triệu việc làm. Tuy nhiên, đây cũng là khu vực kinh tế được đánh giá là còn nhiều "khoảng trống" trong công tác quản lý thuế, dẫn đến tình trạng thất thu ngân sách kéo dài. Trong nỗ lực nhằm tăng cường tính minh bạch, công bằng và nâng cao hiệu quả thu ngân sách, cơ quan thuế Việt Nam đang đẩy mạnh hàng loạt các biện pháp "siết" quản lý đối với đối tượng này. Tuy nhiên, song hành với những chính sách chặt chẽ hơn là sự xuất hiện của vô vàn cách thức né tránh nghĩa vụ thuế.

Muôn vàn “chiêu trò” né thuế

Trong nhiều năm qua, phương pháp quản lý thuế khoán dựa trên ước tính doanh thu đã vô tình tạo ra một "kẽ hở" lớn. Nhiều HKD, đặc biệt là những hộ có quy mô lớn, đã lợi dụng sự linh hoạt của chính sách này để khai báo doanh thu thấp hơn nhiều so với thực tế.

Ngoài việc khai thấp doanh thu, các "chiêu" né thuế cũ vẫn còn phổ biến. Việc hạn chế giao dịch qua tài khoản ngân hàng, chỉ nhận tiền mặt, trở thành lựa chọn ưu tiên của nhiều HKD nhằm che giấu dòng tiền, tránh sự kiểm soát của cơ quan thuế. Không xuất hóa đơn cho các giao dịch nhỏ lẻ, hoặc chỉ xuất khi khách hàng yêu cầu, cũng là một cách thức phổ biến. Đặc biệt, với sự bùng nổ của thương mại điện tử, nhiều cá nhân, HKD trên các nền tảng online hoạt động "chui", không đăng ký kinh doanh, không kê khai doanh thu, tạo ra một "lỗ hổng" lớn trong việc thu thuế.

Trước đó, trong năm 2024, ngành thuế ghi nhận hơn 500.000 cá nhân kinh doanh online nhưng chỉ một phần nhỏ thực hiện nghĩa vụ thuế. Nhiều trường hợp sử dụng các nội dung chuyển khoản với nội dung “mập mờ” để che giấu doanh thu, gây khó khăn cho công tác quản lý của cơ quan chức năng.

Nhận thức rõ những bất cập này, Chính phủ và Bộ Tài chính đã có những bước đi mạnh mẽ. Một trong những thay đổi mang tính cách mạng là việc bãi bỏ phương pháp thuế khoán đối với HKD từ ngày 01/01/2026. Song song với việc bãi bỏ thuế khoán, triển khai hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền (HĐĐT) là một đòn bẩy quan trọng khác nhằm "siết" chặt quản lý thuế. Theo quy định, từ ngày 01/06/2025, HKD có doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở lên, hoạt động trong các lĩnh vực bán lẻ, nhà hàng, ăn uống, khách sạn, siêu thị, vận tải hành khách, giải trí... sẽ phải bắt buộc sử dụng HĐĐT từ máy tính tiền.

Trước sự "siết" chặt từ phía cơ quan thuế, các HKD cũng đang tìm cách thích nghi, hoặc tìm ra những "lối thoát" mới. Một số HKD có thể tìm cách chia nhỏ mô hình kinh doanh thành nhiều hộ nhỏ hơn để lách ngưỡng doanh thu phải áp dụng các quy định chặt chẽ. Việc lợi dụng các hình thức kinh doanh phi chính thức, không có địa điểm cố định, chia nhỏ tài khoản nhận tiền hoặc chỉ hoạt động theo mùa vụ cũng là một thách thức.

Khi các hộ kinh doanh tìm cách né thuế. Ảnh minh họa: ITN

Đặc biệt, phương thức được các HKD áp dụng phổ biến gần đây là “quay về thời kỳ tiền mặt” kể từ khi Nghị định 70/2025/NĐ-CP ngày 20/3/2025 có hiệu lực. Theo đó, không ít các cơ sở kinh doanh, chủ yếu trong lĩnh vực bán lẻ, dịch vụ ăn uống… trên địa bàn Hà Nội, Quảng Ninh, TP.HCM... treo thông báo dừng nhận thanh toán bằng chuyển khoản. Một số đơn vị kinh doanh quy mô lớn hơn chấp nhận chuyển khoản nhưng thông báo cộng thêm thuế, phí hoặc giữ nguyên giá nếu khách trả tiền mặt.

Việc nhiều cửa hàng, quán ăn từ chối nhận chuyển khoản đang gây phiền toái cho khách hàng. Thanh toán không dùng tiền mặt đã trở thành thói quen phổ biến, nên tình trạng này khiến không ít người tiêu dùng cảm thấy bối rối và phải chủ động rút tiền mặt để dự phòng.

“Thời gian gần đây, rất nhiều cửa hàng khi tôi đi ăn hoặc mua sắm họ treo biển không nhận chuyển khoản, cửa hàng nào không treo biển thì lại bảo lỗi tài khoản hoặc máy tính tiền khi tôi thanh toán. Lúc đó, tôi lại phải chạy đi rút tiền hoặc nhờ khách hàng trong quán gửi hộ rồi chuyển khoản lại cho họ, thực sự rất bất tiện. Nếu không phải quán ruột của mình thì chắc tôi cũng không có ý định quay lại lần nữa”, anh N.L.T một nhân viên văn phòng tại quận Đống Đa, Hà Nội cho biết.

Siết chặt quản lý thuế để nâng cao tính minh bạch

Để đối phó với những "chiêu" né thuế tinh vi hơn, cơ quan thuế cũng không ngừng hoàn thiện hành lang pháp lý và các biện pháp cưỡng chế. Các hành vi khai sai, gian lận, trốn thuế sẽ bị truy thu thuế, xử phạt hành chính nặng. Đặc biệt, từ ngày 01/01/2025, chủ HKD có nợ thuế có thể bị tạm hoãn xuất cảnh cho đến khi hoàn thành nghĩa vụ thuế. Đây là một biện pháp mạnh, tạo áp lực đáng kể để buộc người nộp thuế phải tuân thủ.

Không chỉ dừng lại ở hóa đơn điện tử, cuộc chiến chống thất thu thuế còn được nâng lên một tầm cao mới với sự hỗ trợ của công nghệ. Từ ngày 01/04/2025, các sàn thương mại điện tử lớn sẽ có trách nhiệm khấu trừ và nộp thuế thay cho các cá nhân, HKD hoạt động trên nền tảng của họ. Đây được xem là một giải pháp đột phá, giúp quản lý hiệu quả nguồn thu từ kinh doanh online – lĩnh vực từng là "vùng xám" trong thu thuế.

Bên cạnh đó, việc sử dụng mã định danh cá nhân thay cho mã số thuế từ ngày 01/07/2025 sẽ giúp đồng bộ hóa dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, tạo ra một bức tranh toàn cảnh về hoạt động kinh doanh của từng cá nhân, hộ gia đình. Cơ quan thuế cũng đang nghiên cứu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phân tích dữ liệu lớn, phát hiện các dấu hiệu bất thường, hành vi gian lận thuế một cách nhanh chóng và chính xác hơn.

Ông Mai Sơn, Phó Cục trưởng Cục Thuế. Ảnh: vov.vn

Theo ông Mai Sơn, Phó Cục trưởng Cục Thuế, việc một số HKD "rỉ tai" nhau không nhận chuyển khoản chỉ là trường hợp cá biệt, không phải hiện tượng phổ biến trên thị trường. Lãnh đạo Cục Thuế nhấn mạnh, chính sách thuế không thay đổi mà chỉ có mức độ minh bạch được nâng cao. Ông khẳng định: "Việc “né” thuế sẽ bị truy thu, xử phạt, thậm chí xử lý hình sự nếu nghiêm trọng".

Cuộc đấu trí giữa cơ quan thuế và các HKD tìm cách tránh né sẽ còn tiếp diễn. Tuy nhiên, với sự quyết tâm của Chính phủ và sự hỗ trợ mạnh mẽ của công nghệ, bức tranh quản lý thuế đối với HKD tại Việt Nam đang dần trở nên minh bạch và công bằng hơn. Điều này không chỉ giúp tăng thu ngân sách, mà còn tạo ra một môi trường kinh doanh lành mạnh, cạnh tranh bình đẳng hơn giữa các thành phần kinh tế.

Thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ là việc bắt buộc các HKD tuân thủ, mà còn là làm thế nào để họ hiểu và đồng thuận với các chính sách mới. Việc tăng cường đối thoại, lắng nghe ý kiến từ cộng đồng HKD, và cung cấp các dịch vụ hỗ trợ hiệu quả sẽ là chìa khóa để thu hẹp khoảng cách giữa "siết quản lý" và "tâm lý né tránh", hướng tới một nền kinh tế số phát triển bền vững và công bằng hơn.