Tự chủ đại học: Chuẩn đầu ra, đảm bảo minh bạch và trách nhiệm giải trình

Tự chủ đại học mang lại cơ hội lớn cho các trường đại học trong việc tự quyết định chương trình đào tạo, quản lý tài chính, tuyển dụng nhân sự và phát triển chiến lược. Điều này giúp các trường linh hoạt hơn trong việc đáp ứng nhu cầu thị trường lao động, đổi mới phương pháp giảng dạy và thúc đẩy nghiên cứu khoa học.

Tuy nhiên, tự chủ cũng đi kèm rủi ro nếu không có sự quản lý chặt chẽ. Việc lạm dụng quyền tự chủ có thể dẫn đến chạy theo lợi nhuận, giảm chất lượng đào tạo hoặc các hành vi thiếu minh bạch, thậm chí tham nhũng.

Đồ họa: Hoàng Minh

Do đó, Nhà nước bảo đảm quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình của cơ sở giáo dục đại học thông qua hệ thống chính sách đồng bộ và cơ chế kiểm soát phù hợp. Vai trò “kiến tạo” của Nhà nước cần tập trung vào việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, ban hành chuẩn đào tạo, chuẩn đầu ra và tăng cường giám sát để đảm bảo tính minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm giải trình.

Nêu ý kiến tại Tọa đàm “Tự chủ đại học - Cơ hội nào để phát triển?” do Cổng Thông tin điện tử Chính phủ tổ chức mới đây, PGS.TS. Lưu Bích Ngọc, Chánh Văn phòng Hội đồng quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực cho rằng, tự chủ không phải là buông lỏng quản lý. Trong xu thế mới, Nhà nước cần đóng vai trò “kiến tạo”, tập trung ban hành chuẩn đào tạo, chuẩn đầu ra và tăng cường hậu kiểm để đảm bảo chất lượng có thể đáp ứng nhu cầu của xã hội, thay vì tiền kiểm như trước. 

Đồ họa: Hoàng Minh

Theo Trung tướng GS.TS. Nguyễn Xuân Yêm, Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống, Trường Quản trị và Kinh doanh, Đại học Quốc gia Hà Nội, tư duy quản lý truyền thống, đặc biệt là cơ chế “xin - cho”, vẫn đang là một rào cản lớn đối với tiến trình tự chủ đại học hiện nay.

Chính vì vậy, để xóa bỏ cơ chế này và tự chủ đại học đúng nghĩa, GS.TS. Nguyễn Xuân Yêm cho rằng, những gì thuộc về nhà trường, thuộc về hiệu trưởng nhà trường thì phải trả cho họ đúng nghĩa. Còn cơ quan quản lý tập trung vào hướng dẫn, thanh tra, kiểm tra, đi sâu vào quản lý.

Hậu kiểm giúp giảm nguy cơ tham nhũng trong giáo dục

Điều 5 Dự thảo Luật Giáo dục đại học sửa đổi quy định về tự chủ và trách nhiệm giải trình. Cụ thể, cơ sở giáo dục đại học thực hiện trách nhiệm giải trình về tổ chức và hoạt động thông qua các hình thức: Báo cáo và cập nhật thông tin vào cơ sở dữ liệu giáo dục đại học; công khai, minh bạch thông tin; tiếp nhận, xử lý và phản hồi thông tin, kiến nghị từ các bên liên quan; đánh giá và kiểm định chất lượng.

Trong mô hình quản lý truyền thống, cơ chế tiền kiểm thường yêu cầu các trường đại học phải xin phép và được phê duyệt trước khi triển khai các hoạt động như mở ngành mới, điều chỉnh học phí hay tuyển sinh. Tuy nhiên, cơ chế này không chỉ làm chậm quá trình đổi mới mà còn tạo kẽ hở cho các hành vi tham nhũng, như lợi dụng quyền phê duyệt để trục lợi.

Chuyển sang cơ chế hậu kiểm, Nhà nước tập trung vào việc giám sát và đánh giá sau khi các trường thực hiện các hoạt động tự chủ. Điều này không chỉ thúc đẩy tính chủ động của các trường mà còn giúp giảm thiểu các nguy cơ tham nhũng.

Hậu kiểm bao gồm kiểm định chất lượng định kỳ, đánh giá hiệu quả đào tạo và giám sát tài chính. Các cơ quan chức năng cần sử dụng công nghệ, như hệ thống dữ liệu minh bạch và công cụ phân tích, để phát hiện sớm các dấu hiệu sai phạm. Ví dụ, việc kiểm tra học phí, chi tiêu tài chính và quy trình tuyển sinh có thể ngăn chặn các hành vi như gian lận trong tuyển sinh. Như vậy, hậu kiểm không chỉ đánh giá chất lượng mà còn là công cụ quan trọng để đảm bảo tính minh bạch, giảm thiểu nguy cơ tham nhũng trong giáo dục.

PGS.TS. Hoàng Đình Phi, Hiệu trưởng Trường Quản trị và Kinh doanh, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: baochinhphu.vn

Theo PGS.TS. Hoàng Đình Phi, Hiệu trưởng Trường Quản trị và Kinh doanh, Đại học Quốc gia Hà Nội, hành trình đổi mới tự chủ đại học cần dựa vào bốn yếu tố cốt lõi: Đường lối đổi mới toàn diện của Đảng, tạo nền tảng phát triển; cải cách hành chính của Bộ Giáo dục và Đào tạo, chuyển từ “can thiệp” sang “hỗ trợ và giám sát”; tinh thần dấn thân và sáng tạo của đội ngũ giảng viên, chủ động hội nhập quốc tế, xây dựng chương trình đạt chuẩn; vai trò chủ động của phụ huynh - sinh viên, lựa chọn chương trình phù hợp, rèn luyện các giá trị cốt lõi.

Để việc tự chủ đại học đạt kết quả như mục tiêu đề ra, Nhà nước cần xây dựng các tiêu chuẩn rõ ràng, minh bạch về chất lượng đào tạo, đảm bảo sinh viên tốt nghiệp có kỹ năng đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động và hội nhập quốc tế. Các tiêu chuẩn này giúp các trường có định hướng rõ ràng, đồng thời làm cơ sở cho công tác hậu kiểm.

Như vậy, tự chủ đại học là chìa khóa để đổi mới giáo dục, nhưng không đồng nghĩa với việc buông lỏng quản lý. Việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, gắn với các biện pháp phòng, chống tham nhũng, không chỉ đảm bảo chất lượng đào tạo mà còn xây dựng một hệ thống giáo dục minh bạch, công bằng và hiệu quả.