Lãng phí dưới góc nhìn Phật giáo trong xã hội hiện đại

Đại đức Thích Giác Hợp (Học viện Phật giáo Việt Nam tại Hà Nội) cho biết, tư tưởng Phật giáo về "thiểu dục tri túc" - sống biết đủ, biết dừng - là nền tảng cốt lõi cho việc thực hành tiết kiệm.

Đức Phật đã chỉ rõ, nguồn gốc của khổ đau chính là sự tham ái, mong cầu không có điểm dừng. Do đó người xuất gia và Phật tử chân chính phải nuôi dưỡng tâm ly tham, giảm thiểu dục vọng.

Tiết kiệm chính là để rèn luyện tâm từ bi và trí tuệ. Tâm không bị ràng buộc vật chất sẽ dễ tu tập và đạt được giải thoát. Ngược lại, lãng phí làm tổn hại phước báu của bản thân và gây hại cho môi trường, cộng đồng.

Sự tiết kiệm trong Phật giáo không đồng nghĩa với keo kiệt, bủn xỉn hay sống kham khổ một cách tiêu cực.

Trái lại, đó là một thái độ sống tỉnh thức và có trách nhiệm. Đó là sự trân trọng từng hạt cơm, từng giọt nước, từng tờ giấy, bởi tất cả đều là thành quả của lao động, là công sức của đàn na tín thí.

Song hành với tiết kiệm là hành động chống lãng phí. Không chỉ chống lãng phí tiêu hao vật chất vô ích, mà còn chống lãng phí thời gian, công sức, trí tuệ, và cả những cơ hội để làm điều có ích.

Dưới góc nhìn của Phật giáo, lãng phí không chỉ là một vấn đề đạo đức mà còn là hành động gieo nhân bất thiện, tạo ra hệ quả xấu cho cả bản thân và cộng đồng.

Theo đó, có thể nhận diện các hiện tượng lãng phí trong Phật giáo bao gồm lãng phí vật chất và lãng phí tinh thần. Trong đó, lãng phí vật chất như: Lãng phí tiền bạc, thực phẩm, thời gian.

Cụ thể, lãng phí tiền bạc: Chi tiêu quá mức cho những việc không cần thiết, xây dựng chùa chiền, tổ chức tang lễ, lễ hội, hội nghị hoàng tráng không mạng lợi ích thiết thực cho cộng đồng.

Đối với lãng phí thực phẩm, thì bỏ thừa đồ ăn, thức uống, không trân trọng những gì mình có, gây ra mất cân bằng trong việc sử dụng tài nguyên.

Lãng phí thời gian: Bỏ phí thời gian vào những việc vô bổ, không tu tập, không làm việc thiện, không tạo ra giá trị, làm lỡ mất những cơ hội tốt.

Lãng phí tinh thần, trong đó, lãng phí cơ hội, không tận dụng cơ hội để tu tập, học hỏi, làm việc thiện, phát triển bản thân; lãng phí tài năng: Không phát huy hết khả năng cuả mình, không cống hiến cho xã hội. Lãng phí lòng từ bi, không thực hành lòng từ bi, không giúp đỡ người khác, không chia sẻ yêu thương.

Các nhà sư tham gia hiến máu tại Yên Tử, Quảng Ninh

Đáng nói, mạch nguồn giúp Phật pháp trường tồn là tăng tài và niềm tin. Bởi tăng tài là yếu tố quyết định chất lượng nguồn nhân lực, còn niềm tin là chất keo gắn kết con người, tạo ra sự đồng thuận và cống hiến lâu dài.

Đối với tôn giáo nói chung và Phật giáo nói riêng, tăng tài không chỉ thể hiện ở phẩm hạnh, trí tuệ, năng lực, truyền bá giáo pháp, mà còn được nhấn mạnh tinh thần phụng sự chúng sinh, qua đó, tạo niềm tin đối với Phật tử và cộng đồng.

Tuy nhiên, thực tế, lãng phí tăng tài và đánh mất niềm tin đang là một thực trạng diễn ra đối với lĩnh vực giáo dục tăng ni và các hoạt động tại các tự viện. Điều đó thể hiện ở việc các cơ sở đào tạo phân tán, thiếu đồng bộ, môi trường học tập chưa được đầu tư tương xứng và cơ chế trọng dụng nhân tài chưa rõ ràng khiến nhiều tăng ni trẻ mất động cơ, bỏ lỡ cơ hội phát triển, thậm chí rời xa lý tưởng ban đầu.

Tài sản của tăng đoàn, cũng là tài sản của Nhân dân, nên phải được dùng đúng mục đích, tiết kiệm

Theo tìm hiểu, hệ thống đào tạo tăng ni tại nhiều địa phương còn thiếu quy hoạch tổng thể, chưa có sự kết nối và đồng bộ giữa các cấp học, vùng miền.

Cụ thể, có nơi xây dựng cơ sở vật chất khang trang, nhưng lại thiếu đội ngũ giảng sư chuyên sâu, có nơi tập trung nhiều tăng ni trẻ tâm huyết, nhưng lại thiếu tài liệu, giáo trình, đặc biệt thiếu người hướng dẫn đủ kinh nghiệm. Điều đó dẫn đến lãng phí tài năng mất cơ hội hành đạo. Học mà không hành, hiểu mà không tu, thì sẽ dẫn đến ngạo mạn, vô minh. Sự lãng phí ấy, không chỉ ảnh hưởng cá nhân mà còn khiến đạo pháp thiêu những người kế thừa đủ năng lực, đạo đức. Đây là mất mát lớn cho Phật giáo trong thời đại mà giá trị tâm linh đang dần bị lu mờ bởi vật dục và hưởng thụ.

Bên cạnh đó, nhiều tăng ni trẻ, dù có năng lực học tập, nghiên cứu giảng dạy tốt vẫn phải học tập trong điều kiện thiêú thốn, cơ hội tiếp cận với các học bổng, chương trình trao đổi học thuật quốc tế còn hạn chế. Một số giảng sư vì vướng cơ chế hành chính, hoặc sự cạnh tranh không lành mạnh giữa các tự viên dẫn đến thiếu hụt nguồn tăng tài trong Giáo hội.

Xây chùa to, tượng lớn-có lãng phí?

Trong xã hội hiện đại ngày nay, nhiều Phật tử đặt câu hỏi, tại sao lại xây chùa to, tượng lớn? Nhà sư lại dùng ô tô, điện thoại đắt tiền? Nhà sư được học tập tại các tự viện, học viện khang trang, hiện đại có lãng phí?

Trả lời câu hỏi này, Hòa thượng Thích Thanh Quyết, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự TƯ Giáo hội Phật giáo Việt Nam nêu thực tế, không phải bây giờ mới xây chùa to. Vua Lý Thái Tổ khi dời đô về Thăng Long, đã cho xây 18 ngôi chùa lớn.

"Xây chùa to không cho cá nhân nào mà chính là xây cho toàn dân. Mỗi ngôi chùa xưa này đều là nơi giáo dục, hướng thiện, hướng thượng cho quần chúng nhân dân.

Cho nên có điều kiện thì có thể xây chùa to, chỉ cần đừng cầu cạnh quá mức để xây. Không được lợi dụng chùa to để làm những thứ trái pháp luật, làm những việc trái đạo.

Vì ngôi chùa ấy là ngôi chùa của dân, tài chính cũng là của dân. Chẳng có một vị sư nào mang của cải đi xây chùa, chủ yếu do uy tín của từng người, từng chùa mà được Phật tử đóng góp, cúng dường xây chùa to, tượng lớn", hòa thượng Thích Thanh Quyết phân tích.

Ông đưa ra kết luận không nên câu nệ theo suy nghĩ "chùa to là lãng phí, chùa bé là tiết kiệm". Chùa bé mà không biết sử dụng cũng là lãng phí.

Cũng không câu nệ đi ô tô, dùng điện thoại là lãng phí, đi bộ, không dùng điện thoại là tiết kiệm. Bởi đi bộ, không dùng điện thoại có khi lãng phí hơn. Đó là lãng phí thời gian, và lãng phí nhiều cơ duyên khác, lãng phí trí tuệ phát minh của nhân loại.

Hòa thượng Thích Thanh Quyết căn dặn tăng ni sinh nên vận dụng những thành tựu công nghệ của nhân loại vào trong đời sống học tập và tu tập của mình cho tốt, nhưng đừng đua đòi thời thượng, các phương tiện đời mới.

"Chi 1 tỉ đồng vào chỗ đáng chi thì không lãng phí, nhưng chi một đồng không đúng mục đích thì cũng là lãng phí", Hoà thượng nói.