Thực trạng đáng báo động

Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, Việt Nam đã chứng kiến sự bùng nổ của các nền tảng kỹ thuật số. Internet, mạng xã hội đã len lỏi vào mọi ngóc ngách của đời sống, kiến tạo nên một "văn hóa số" sôi động, đa dạng. Tuy nhiên, mặt trái của sự tự do và tốc độ lan truyền chóng mặt này là sự trỗi dậy của "rác văn hóa" - những nội dung độc hại, sai lệch, phản cảm, đang hàng ngày hàng giờ tác động tiêu cực đến xã hội, đặc biệt là giới trẻ. Từ những phát ngôn thù ghét, tin giả lan truyền với tốc độ ánh sáng, cho đến các trào lưu "sáng tạo nội dung bẩn" nhằm câu view, câu like... tất cả đang đặt ra một yêu cầu bức thiết: Cần phải có một cơ chế giám sát và chấn chỉnh hiệu quả. Nhưng làm thế nào để "gạn đục khơi trong" trên một không gian vô hình, xuyên biên giới và liên tục biến đổi? Đây chính là thách thức pháp lý lớn nhất trong kỷ nguyên chuyển đổi số.

Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của sự xuống cấp văn hóa trên mạng là sự biến tướng của một bộ phận KOL (người có tầm ảnh hưởng). Thay vì sử dụng sức ảnh hưởng để lan tỏa giá trị tích cực, không ít cá nhân đã lạm dụng niềm tin của công chúng để trục lợi, bất chấp hậu quả.

Các bài báo gần đây đã phơi bày một thực tế đáng lo ngại: Nhiều KOL, nghệ sĩ sẵn sàng "múa mép", quảng cáo cho các sản phẩm không rõ nguồn gốc, "thần dược ngáo giá", hay thậm chí là các dịch vụ thiếu kiểm chứng. Vụ việc của những cái tên như Ngân 98 hay Hoàng Hường chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Khi một KOL có hàng triệu người theo dõi lại có những hành vi, phát ngôn vi phạm pháp luật, vi phạm đạo đức, mức độ ảnh hưởng tiêu cực của nó được khuếch đại lên gấp bội.

Ngân 98 với nhiều hình ảnh phản cảm và phát ngôn gây sốc trên mạng xã hội bị bắt vì sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm. Ảnh: Cơ quan công an cung cấp

Sự việc Ngân 98 bị bắt vì các hoạt động quảng cáo sai quy định là một ví dụ điển hình cho thấy sự coi nhẹ pháp luật và trách nhiệm xã hội. Nó cũng cho thấy, từ những "lùm xùm" trên mạng, ranh giới đến hành vi vi phạm pháp luật là rất mong manh. Khi niềm tin của công chúng trở thành một thứ hàng hóa, bị các KOL "bán" để đổi lấy lợi nhuận nhanh chóng, nền tảng đạo đức xã hội bị xói mòn nghiêm trọng.

Thách thức pháp lý cốt lõi: Từ "Quy tắc mềm" đến thực thi

Trước thực trạng đáng báo động đó, các cơ quan quản lý nhà nước đã và đang có những động thái quyết liệt. Nhận thức rõ không gian mạng không thể là một "vùng cấm" hay "vùng trắng" pháp luật, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (BVHTTDL) cùng các bộ, ngành liên quan đang tích cực xây dựng các công cụ pháp lý và văn hóa để điều chỉnh hành vi trên môi trường số.

Một trong những nỗ lực đáng chú ý nhất là việc xây dựng "Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên không gian mạng". Theo thông tin từ các hội thảo lấy ý kiến, dự thảo Bộ Quy tắc này được xây dựng với mục tiêu định hướng hành vi ứng xử văn minh, tuân thủ pháp luật và tôn trọng các giá trị văn hóa, đạo đức của Việt Nam.

Phát biểu tại một hội thảo, Thứ trưởng Thường trực Bộ VHTTDL Lê Hải Bình đã nhấn mạnh rằng, việc định hướng chuẩn mực hành vi trên không gian mạng là hết sức cần thiết, đặc biệt khi những hành vi lệch chuẩn đang tác động tiêu cực đến đạo đức, nhân cách và lối sống của giới trẻ. Bộ Quy tắc được kỳ vọng sẽ là nền tảng để xây dựng một môi trường văn hóa mạng lành mạnh, an toàn, nhân văn và lan tỏa các giá trị tích cực.

Dự thảo quy tắc áp dụng cho 5 nhóm đối tượng: Cá nhân; cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp; nhà cung cấp dịch vụ mạng xã hội; nhà cung cấp dịch vụ internet; và các cơ quan báo chí, truyền thông. Điều này cho thấy một cách tiếp cận toàn diện, không chỉ nhắm vào người dùng cuối mà còn yêu cầu trách nhiệm từ các nhà cung cấp nền tảng và các đơn vị trung gian.

Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Thứ trưởng Thường trực Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lê Hải Bình chủ trì hội thảo. Ảnh: bvhttdl.gov.vn

Đây là một bước đi quan trọng, thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc "chấn hưng văn hóa" trong kỷ nguyên mới, coi trọng việc xây dựng văn hóa số song song với phát triển kinh tế số.

Việc ban hành Bộ Quy tắc ứng xử là một tín hiệu tích cực, nhưng nó cũng chính là điểm khởi đầu cho những thách thức pháp lý phức tạp hơn.

Thứ nhất, đó là thách thức về tính pháp lý và chế tài. "Quy tắc ứng xử" về bản chất là một dạng "luật mềm", mang tính chất định hướng, khuyến nghị hơn là bắt buộc thi hành với các chế tài nghiêm khắc như "luật". Câu hỏi lớn nhất là: Cơ sở nào để xử lý khi một cá nhân, tổ chức vi phạm Bộ Quy tắc? Nếu không có chế tài đủ mạnh, Bộ Quy tắc rất dễ bị "nhờn", trở thành một văn bản mang tính hình thức.

Để giải quyết vấn đề này, cần có sự liên kết chặt chẽ và đồng bộ hóa Bộ Quy tắc với các văn bản pháp luật hiện hành như Luật An ninh mạng, Luật Công nghệ thông tin, và các nghị định về xử phạt vi phạm hành chính. Cần phải biến những "quy tắc" ứng xử thành những "quy định" pháp luật cụ thể.

Nhà nghiên cứu văn hóa Ngô Hương Giang cho rằng, ngoài Luật An ninh mạng, cần phải có một bộ quy tắc ứng xử rõ ràng. Điểm mấu chốt là khi phát hiện bất kỳ KOLs hay KOCs nào vi phạm (như phát ngôn lệch chuẩn, sản xuất nội dung độc hại, hay dùng chiêu trò khi livestream bán hàng), cơ quan chức năng phải cấm ngay lập tức hoạt động của họ trên mọi nền tảng mạng xã hội.

Để tăng tính răn đe, ông cũng đề nghị song song việc nâng cao mức phạt hành chính và nghiên cứu bổ sung các điều kiện để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những hành vi phát tán thông tin xấu độc, gây thiệt hại cho cá nhân và tổ chức.

Thứ hai, đó là thách thức trong việc quản lý các nền tảng xuyên biên giới. Như thực tế đã chỉ ra, các nền tảng lớn như Facebook, TikTok, YouTube chiếm thị phần áp đảo tại Việt Nam nhưng việc tuân thủ pháp luật Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập. Mặc dù các thống kê cho thấy trong năm 2024, Facebook đã chặn gỡ hơn 10.000 bài viết vi phạm, Google gỡ 6.467 video và TikTok chặn 1.274 video có nội dung xấu độc, nhưng cuộc chiến này vẫn còn rất cam go. Tốc độ xuất hiện của nội dung xấu độc nhanh hơn tốc độ gỡ bỏ. Việc yêu cầu các công ty công nghệ quốc tế tuân thủ "chuẩn mực văn hóa" của Việt Nam là một bài toán ngoại giao pháp lý vô cùng phức tạp.

Thách thức trong quản lý các nền tảng xuyên biên giới khi mà tốc độ lan truyền của tin xấu, độc hại nhanh hơn tốc độ gỡ bỏ. Ảnh minh hoạ: internet

Thứ ba, và cũng là thách thức lớn nhất, chính là tốc độ của công nghệ. Pháp luật luôn có độ trễ so với thực tiễn. Khi chúng ta còn đang loay hoay tìm cách quản lý các video "bẩn" trên YouTube, thì các trào lưu livestream bán hàng lệch chuẩn, các hình thức lừa đảo tinh vi qua AI đã xuất hiện. Bất kỳ một khung khổ pháp lý nào, dù chặt chẽ đến đâu, cũng có nguy cơ trở nên lỗi thời chỉ sau một thời gian ngắn.

Như anh Nguyễn Ngọc Thủy (Thanh tra viên chuyên ngành báo chí, Thanh tra Chính phủ) nhận định: “Các hành vi vi phạm có thể lan truyền đến hàng triệu người chỉ trong vài phút, nhưng quy trình thanh tra, xác minh, và ra quyết định xử lý lại đòi hỏi thời gian theo quy định hành chính (lập biên bản, giải trình, ra quyết định). Khi Thanh tra ra quyết định, nhiều thông tin sai sự thật đã gây ra thiệt hại lớn về kinh tế, uy tín, hoặc an ninh trật tự, khiến cho việc xử phạt trở thành hành động mang tính khắc phục hậu quả hơn là phòng ngừa”. 

Hướng đi nào cho một không gian mạng lành mạnh?

Giám sát và chấn chỉnh văn hóa số không phải là câu chuyện của riêng cơ quan quản lý. Để xây dựng một không gian mạng thực sự "sạch" và "lành mạnh", cần một giải pháp tổng thể, đồng bộ từ nhiều phía.

Dưới góc nhìn đa chiều của một nghệ sĩ, người nổi tiếng và nhà quản lý, NSND Xuân Bắc (Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn) khẳng định rằng, việc ứng xử văn minh không chỉ là yêu cầu đạo đức mà còn là trách nhiệm xã hội của mỗi cá nhân và tổ chức, bởi mọi hình ảnh và ngôn từ đều phản ánh trình độ văn hóa của người dùng. Ông đặc biệt lo ngại tính "mở" của không gian mạng, nơi bất kỳ ai cũng có thể trở thành người sản xuất nội dung, sẽ khiến môi trường này nhanh chóng bị chi phối bởi các nội dung lệch lạc, phản cảm nếu thiếu ý thức và chuẩn mực.

Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Xuân Bắc. Ảnh: congdankhuyenhoc.vn

Để giải quyết thực trạng này, nhà nghiên cứu Minh Đạo (Chi hội Di sản Văn hóa Hồng Châu) cho rằng giải pháp trọng tâm chính là nâng cao nhận thức cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Song song đó, cần tăng cường công tác truyền thông với các nội dung tích cực, được thể hiện bằng hình thức sinh động, gần gũi để công chúng chủ động tiếp nhận và lan tỏa. Điều quan trọng không kém là phải trang bị cho người dân, nhất là trẻ em, khả năng nhận diện, phân biệt và tránh xa các nội dung độc hại.

Cuối cùng, về phía cơ quan quản lý, ông Minh Đạo nhấn mạnh sự cần thiết phải áp dụng những chế tài nghiêm minh, buộc những người phát tán thông tin sai lệch phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Trách nhiệm của chính các KOL, nghệ sĩ cũng vô cùng quan trọng. Như nhiều ý kiến đã chỉ ra, "sức mạnh luôn đi kèm với nghĩa vụ". Hơn ai hết, người của công chúng phải hiểu rằng danh tiếng không phải là "giấy phép" để nói sai, làm bậy. Đã đến lúc chính họ phải có trách nhiệm truyền thông cá nhân, cẩn trọng trong từng phát ngôn, từng sản phẩm mình quảng bá.

Kỷ nguyên chuyển đổi số là một con tàu không thể đảo ngược. Thay vì để "rác văn hóa" nhấn chìm, Việt Nam đang đứng trước cơ hội để định hình một nền văn hóa số mang bản sắc riêng, văn minh và nhân văn. Cuộc chấn hưng văn hóa trong kỷ nguyên mới chỉ có thể thành công khi có sự chung tay của cả hệ thống pháp luật, doanh nghiệp và toàn xã hội.