Những cổng thành có vòm cuốn từ các khối đá lớn

Theo đó, các cổng thành được xây dựng thành hình vòm cuốn với các khối đá lớn có mặt cắt hình thang cân (hay gọi là hình múi bưởi) và không sử dụng chất kết dính. Phía trong các cổng thành được chế tác hoàn chỉnh với kiến trúc của phần khung cửa, cối cửa, nền móng cửa hoàn toàn được lát bằng đá xanh nguyên khối...phía trên các cổng thành phía Nam và phía bắc được bố trí kiến trúc vọng lâu với các lỗ chân cột và hệ thống thoát nước được bố trí rất quy chuẩn và bài bản.

Tại khu vực móng và tường Thành Nhà Hồ đã từng bước trả lời cho câu hỏi người xưa đã gia cố và xây dựng tường Thành Nhà Hồ như thế nào mà trải qua hơn 600 năm thời gian với bao thăng trầm, những bức tường thành đó vẫn bền vững "trơ gan cùng tuế nguyệt". Khảo cổ học đã xác định móng và tường Thành Nhà Hồ được xây dựng bằng việc kết hợp nhiều loại vật liệu khác nhau, với 3 lớp được liên kết chặt chẽ bao gồm: Lớp ngoài là các khối đá lớn, lớp giữa được gia cố bởi các khối đá tự nhiên chèn ốp theo từng lớp đá xây mặt thành phía bên ngoài, lớp trong cùng được kết cấu bởi các lớp đất sét trộn sỏi cuội, đá dăm, được đầm, nện chắc chắn theo từng lớp và có độ dốc thoải vào bên trong tạo trụ đỡ chịu lực cho toàn bộ phần tường đá phía ngoài. Phần móng được gia cố bởi nhiều lớp đá và đất sét đàm nền trộn sỏi cuội và những khối đá móng  tạo sự vững chắc cho toàn bộ phần tường thành.

Vòm Thành Nhà Hồ là những khối đá lớn. Ảnh: P.V

Đông Thái miếu theo sử sách là nơi thờ họ Nội của nhà Hồ, kết quả Khảo cổ học đã từng bước xác định vị trí, quy mô và cấu trúc của kiến trúc này. Đông Thái Miếu được bố trí tại một gò đất cao ở phía Đông Nam khu vực nội thành Nhà Hồ; quy mô được xác định bao gồm nhiều đơn nguyên kiến trúc trong một tổng thể thống nhất, bao gồm: Tòa chính miếu, hậu điện, khu vực sân vườn, các lớp cổng tam quan và hành lang có mái bao quanh.

Các móng cột thời Hồ được xác định tại Đông Thái Miếu có quy mô rất lớn, được đầm nền và gia cố rất chắc chắc thể hiện tính quy chuẩn đặc trưng của kiến trúc thời Hồ. Điều đặc biệt khi khai quật khu vực này là phát lộ dấu tích kiến trúc thời Lê bên trên kiến trúc thời Hồ với hệ thống móng cột, chân tảng và vật liệu đặc trưng của thời Lê sau này. Điều này đã minh chứng một cách rõ nét rằng Thành Nhà Hồ được các triều đại sau này tiếp tục sử dụng với tư cách là trung tâm hành chính - chính trị của khu vực.

Tây Thái miếu theo sử sách là nơi thờ họ Ngoại của nhà Hồ, kết quả Khảo cổ học đã từng bước xác định vị trí, quy mô và cấu trúc của kiến trúc này. Tây Thái Miếu được bố trí tại một gò đất cao ở phía Tây nam khu vực nội thành Nhà Hồ; quy mô được xác định bao gồm nhiều đơn nguyên kiến trúc trong một tổng thể thống nhất bao gồm: Tòa chính miếu, hậu điện, khu vực sân vườn, các lớp cổng tam quan và hành lang có mái bao quanh. Các móng cột thời Hồ được xác định tại Tây Thái Miếu có quy mô lớn nhưng bé hơn khu Đông Thái Miếu. Khai quật khu vực này là phát lộ dấu tích kiến trúc thời Lê bên trên kiến trúc thời Hồ với hệ thống móng cột, chân tảng và vật liệu đặc trưng của thời Lê sau này. Điều này tiếp tục minh chứng một cách rõ nét rằng Thành Nhà Hồ được các triều đại sau này tiếp tục sử dụng với tư cách là trung tâm hành chính - chính trị của khu vực.

Chính điện của kinh thành Tây Đô

Khai quật khảo cổ học khu trung tâm của Thành Nhà Hồ đã xác định một kiến trúc trung tâm hoàn chỉnh, bao gồm một tòa chính điện được bố trí 9 gian với kiến trúc cực kỳ hoành tráng thể hiện qua chiều dài và rộng của các bước gian và hệ thống chân tảng và móng cột đặc trưng thời Hồ. Kiến trúc chính điện được xác định có quy mô lớn nhất được khảo cổ học phát hiện cho tới ngày nay.

Hệ thống hiện vật, di vật được phát lộ tại khu vực này đa phần được trang trí hình rồng và hệ thống gạch, ngói lợp, ngói trang trí nhuộm men vàng mang đặc trưng mà chỉ có chính điện nơi Hoàng đế thiết triều mới được phép sử dụng. Các vật liệu kiến trúc nêu trên được phát lộ duy nhất tại khu vực khai quật này mà không thấy ở bất kỳ kiến trúc nào từng khai quật trong nội thành Nhà Hồ, đã minh chứng rất rõ nét rằng đây là Chính Điện của kinh thành Tây Đô.

Khảo cổ học phát lộ Thành Nhà Hồ còn gần như nguyên vẹn. Ảnh: P.V

Đối với khai quật, khảo cổ học tại bất kể một kinh đô nào trên thế giới thì việc xác định được chính điện chính là phát hiện quan trọng nhất, cho phép xác định các kiến trúc khác xung quanh để tạo cơ sở vững chắc cho công tác bảo tồn và phục dựng kinh đô đó. Chính điện là nơi vua thiết triều cùng quần thần bàn bạc và quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước.

Cách Thành Nhà Hồ 2km về phía Bắc có một ngọn núi gọi là núi An Tôn thuộc địa phận xã Vĩnh Yên, huyện Vĩnh Lộc. Tại đây, qua khảo sát và khảo cổ đã xuất lộ nhiều phiến đá có chất liệu, hình thức, trọng lượng, kết cấu tương đồng với đá xây dựng Thành Nhà Hồ, bên dưới xuất lộ các lớp dăm đá được hình thành từ quá trình chế tác các khối đá, một số công cụ chế tác cũng được phát hiện tại khu vực này. Điều này đã minh chứng và khẳng định rằng đây là một trong những công trường khai thác đá cổ xây dựng Thành Nhà Hồ.

Việc phát hiện công trường khai thác đá cổ xây dựng Thành Nhà Hồ tại một ngọn núi ngay gần Thành Nhà Hồ đã minh chứng cho sự vận dụng linh hoạt của Nhà Hồ trong việc sử dụng vật liệu hiện có và ở địa điểm gần nhất để thuận lợi cho việc khai thác và vận chuyển nhằm tiết kiệm một cách tối đa nhân lực, vật lực, thời gian cho xây dựng kinh đô của triều đại.

Phát lộ trung tâm nội thành

Khai quật khu trung tâm của nội thành Thành Nhà Hồ đã xuất lộ một cụm kiến trúc liên hoàn với nhiều đơn nguyên kiến trúc được bố trí rất quy chuẩn, bài bản và hoàn chỉnh. Với đầy đủ các kiến trúc cung điện từ nền móng, hành lang, sân vườn, giếng nước, hệ thống thoát nước, đường đi lối lại, cổng vào...cùng hệ thống hiện vật, di vật đặc trưng của triều đại như đá phiến, gạch lát nền, gạch xây dựng, gạch trang trí, hệ thống chân tảng, móng cột, hệ thống di vật, hiện vật dày đặc...rất độc đáo và đặc sắc.

Nơi phát hiện cụm kiến trúc này dân gian gọi là khu vực nền vua, qua khảo cổ học các nhà khoa học xác định đây chính là nơi ở và sinh hoạt của Hoàng Gia. Cũng như Đông Thái Miếu và Tây Thái Miếu, khai quật khu vực này cũng phát lộ dấu tích kiến trúc thời Lê bên trên kiến trúc thời Hồ với hệ thống móng cột, chân tảng, và vật liệu đặc trưng của thời Lê sau này.

Khảo cổ học đã làm phát lộ gần như nguyên vẹn Thành Nhà hồ dưới lòng đất. Ảnh: P.V

Việc phát lộ cụm kiến trúc liên hoàn tại khu vực nền vua đã minh chứng cho việc nhà Hồ đã xây dựng hoàn chỉnh kinh đô của triều đại mình một cách quy chuẩn, khoa học và bài bản. Đồng thời cũng minh chứng rất rõ nét về sự hiện diện và tồn tại liên tục của Thành Nhà Hồ trong suốt tiến trình lịch sử của đất nước với tư cách là một trung tâm hành chính - chính trị - quân sự

Tại khu vực trung tâm của Thành Nhà Hồ, có một hiện vật duy nhất còn sót lại, đó là đôi rồng đá thềm bậc. Có rất nhiều truyền thuyết và giai thoại về sự tồn tại của đôi rồng này. Nó đến từ đâu? Được đặt ở đây từ bao giờ? Tại sao nó lại bị cụt đầu?... Quá trình khai quật khảo cổ học trong khu vực nội thành Thành Nhà Hồ đã từng bước giải mã những bí ẩn và giai thoại về vấn đề này. Đó là một đôi rồng thềm bậc của chính điện kinh thành Tây Đô, được đặt ngay tại vị trí mà vốn dĩ nó đã được bố trí, đó là thềm bậc bước lên chính điện của một kinh đô.

Khu vực đôi rồng tọa lạc cũng chính là nơi phát lộ khoảng sân trước và sau để di chuyển tiếp nối lên chính điện, đó chính là sân Rồng. Phía sau đôi rồng này chính là khu vực chính điện của kinh đô - nơi vua thiết triều để quyết định những vấn đề trọng đại của quốc gia lúc bấy giờ.

Sự tồn tại của đôi rồng thềm bậc trong nội thành Thành Nhà Hồ đã minh chứng cho sự tiếp nối văn hóa của các triều đại Việt Nam trong diễn trình lịch sử tại kinh thành Tây Đô. Một kinh đô đã được xây dựng hoàn chỉnh và đầy đủ các cung điện, đền miếu, phân khu chức năng và được sử dụng trong suốt chiều dài lịch sử của văn minh Đại Việt.