Quy định chặt chẽ về thẩm quyền và trình tự

Việc bảo tồn, tu bổ và phục hồi di tích văn hóa là công tác đòi hỏi nguồn lực lớn và sự quản lý chặt chẽ. Nghị định số 208/2025/NĐ-CP ngày 17/7/2025 của Chính phủ đã đặt ra một khung pháp lý vững chắc với các quy định chi tiết về thẩm quyền, trình tự và yêu cầu hồ sơ trong việc quy hoạch, thẩm định, phê duyệt quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích. Điều này tạo nên nền tảng quan trọng để tăng cường minh bạch, trách nhiệm, và từ đó ngăn chặn hiệu quả các hành vi lãng phí, tiêu cực trong lĩnh vực di sản quý báu của quốc gia.

Nghị định mới đã cụ thể hóa chi tiết về thẩm quyền lập, thẩm định, và phê duyệt nhiệm vụ lập quy hoạch, quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích. Sự phân định rõ ràng này thiết lập trách nhiệm của các cấp quản lý, từ Chủ tịch UBND cấp tỉnh đến Bộ trưởng, người đứng đầu ngành, cơ quan, tổ chức ở Trung ương được giao trực tiếp quản lý di tích, trong việc tổ chức lập quy hoạch di tích.

Đặc biệt, đối với các trường hợp di tích phân bố trên địa bàn từ hai tỉnh trở lên, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Bộ VHTTDL) sẽ thống nhất quyết định giao một đơn vị chủ trì chịu trách nhiệm lập quy hoạch, đảm bảo sự phối hợp và tránh chồng chéo.

Sự phân định rõ ràng này tạo ra một "lá chắn" pháp lý vững chắc ngay từ khâu khởi đầu, hạn chế tối đa sự tùy tiện và thiếu trách nhiệm, đồng thời là nền tảng quan trọng để chống lãng phí và tiêu cực trong công tác bảo tồn di sản.

Cơ chế thẩm định đa tầng - Đảm bảo tính khách quan và chuyên môn

Điểm nổi bật trong Nghị định là cơ chế thẩm định nhiệm vụ lập quy hoạch và quy hoạch di tích được phân cấp và kiểm soát chặt chẽ. Đối với các di tích có tầm quan trọng đặc biệt như di sản thế giới, di tích quốc gia đặc biệt, Bộ VHTTDL sẽ chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan để thẩm định, trước khi trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Tương tự, đối với cụm di tích quốc gia hoặc quần thể di tích quốc gia với di tích cấp tỉnh, Bộ VHTTDL cũng chủ trì thẩm định.

Ngay cả với các quy hoạch không thuộc thẩm quyền phê duyệt của Thủ tướng Chính phủ hay Bộ trưởng, Chủ tịch UBND cấp tỉnh vẫn phải có ý kiến thẩm định bằng văn bản của Bộ trưởng Bộ VHTTDL trước khi phê duyệt.

Cơ chế thẩm định đa tầng này, với sự tham gia của các chuyên gia và nhiều cấp quản lý, đảm bảo tính khách quan, chuyên môn sâu và hạn chế tối đa những sai sót, tiêu cực có thể phát sinh trong quá trình đánh giá và phê duyệt các dự án bảo tồn di tích.

Một trong những điểm nhấn của Nghị định là quy định về trình tự hoạt động quy hoạch di tích, đặc biệt là việc lấy ý kiến bằng văn bản của cơ quan quản lý nhà nước, của cộng đồng dân cư tại nơi có di tích và ý kiến của tổ chức, cá nhân có liên quan. Bước này đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc tăng cường tính minh bạch, đảm bảo quyền giám sát của người dân và các bên liên quan đối với các dự án di tích.

Việc lắng nghe và giải trình ý kiến cộng đồng giúp phát hiện sớm những bất cập, xung đột lợi ích hoặc tiềm ẩn lãng phí, tiêu cực, đồng thời nâng cao tính khả thi và đồng thuận xã hội cho các quy hoạch. Sau khi được phê duyệt, quy hoạch còn phải được công bố và tổ chức thực hiện, kèm theo việc cắm mốc giới rõ ràng để dễ dàng quản lý và giám sát.

Yêu cầu hồ sơ chặt chẽ - Kiểm soát từ khâu đầu

Nghị định quy định rất chi tiết về nội dung của nhiệm vụ lập quy hoạch di tích và quy hoạch di tích. Báo cáo thuyết minh nhiệm vụ lập quy hoạch phải bao gồm căn cứ lập, yêu cầu nghiên cứu, khảo sát, đánh giá yếu tố kinh tế - xã hội, môi trường, đặc trưng và giá trị di tích, phạm vi, định hướng bảo quản, phục hồi và kế hoạch thực hiện.

Tương tự, báo cáo thuyết minh quy hoạch di tích phải phân tích sâu về hiện trạng, giá trị, tình trạng kỹ thuật, quản lý, các tác động môi trường, định hướng bảo quản, tu bổ, phục hồi, phát huy giá trị, tổ chức không gian, hạ tầng kỹ thuật, và đặc biệt là đề xuất nhóm dự án thành phần, phân kỳ đầu tư, thứ tự ưu tiên và nguồn vốn, cũng như cơ chế, chính sách, giải pháp thực hiện.

Sự chi tiết và đầy đủ trong yêu cầu hồ sơ này giúp các cơ quan thẩm định có cơ sở vững chắc để đánh giá, đảm bảo tính khả thi, hiệu quả của dự án, từ đó ngăn ngừa việc phê duyệt các dự án thiếu căn cứ, tiềm ẩn nguy cơ lãng phí nguồn lực công.

Với những quy định chi tiết và chặt chẽ nêu trên, Nghị định mới về quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích, có hiệu lực từ ngày 1/9/2025, hứa hẹn sẽ tạo dựng một môi trường pháp lý minh bạch, trách nhiệm cao, góp phần quan trọng vào công cuộc chống lãng phí, tiêu cực, đảm bảo hiệu quả trong quản lý và bảo tồn di sản văn hóa quý báu của quốc gia.

Điều này đặc biệt quan trọng khi công tác bảo tồn di sản luôn phải hài hòa với mục tiêu phát triển kinh tế, như TS Hoàng Đạo Cương, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đã nhận định: "Hiện nay, phát triển kinh tế di sản dựa trên khai thác các giá trị của di sản văn hóa đang ngày càng được chú trọng ở nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Thời gian qua, việc phát triển kinh tế di sản ở nước ta đã đạt được những kết quả nhất định, song cũng còn một số vấn đề đặt ra, đòi hỏi cần giải quyết để bảo đảm hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội".

Do đó, các quy định chặt chẽ về thẩm định, phê duyệt quy hoạch di tích chính là nền tảng vững chắc để thực hiện định hướng này, vừa bảo vệ nguyên vẹn giá trị di sản, vừa tối ưu hóa nguồn lực, tránh các rủi ro lãng phí và tiêu cực, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế di sản một cách bền vững.