Bổ sung điều khoản quy định trực tiếp trong pháp luật thanh tra về trách nhiệm phòng ngừa và xử lý rủi ro

Kết quả nghiên cứu đề tài khoa học "Rủi ro trong hoạt động thanh tra" của TS Tạ Thu Thủy, Trường Cán bộ Thanh tra chỉ ra rằng, rủi ro có thể xảy ra trong quá trình tiến hành một cuộc thanh tra như: sự kiện vượt khỏi tầm kiểm soát của người tiến hành thanh tra (thiên tai địch họa, dịch bệnh; đối tượng thanh tra là cá nhân đã chết; cơ quan, tổ chức đã bị giải thể hoặc phá sản mà không có cơ quan, tổ chức, cá nhân nào kế thừa quyền và nghĩa vụ…). Đối với các sự kiện này, pháp luật đã dự liệu xử lý bằng việc tạm dừng hay đình chỉ cuộc thanh tra. Tuy vậy, về lâu dài cần nghiên cứu, bổ sung điều khoản quy định trực tiếp trong pháp luật thanh tra về trách nhiệm phòng ngừa và xử lý rủi ro trong hoạt động thanh tra. 

Mặt khác, trong giai đoạn thực hiện hoạt động thanh tra có thể xẩy ra những rủi ro xảy ra như: rủi ro chồng chéo trong hoạt động thanh tra; rủi ro khi đối tượng thanh tra và cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan không hợp tác hoặc cản trở, chống đối, gây khó khăn cho hoạt động thanh tra; rủi ro vì xung đột lợi ích, rủi ro khi kết luận thanh tra, quyết định xử lý về thanh tra bị khiếu nại, tố cáo hoặc bị khởi kiện yêu cầu bồi thường Nhà nước… Khi đó, pháp luật phải dự liệu và đưa ra những biện pháp nhằm hạn chế nguy cơ rủi ro bằng các biện pháp bảo đảm thực hiện như xây dựng kế hoạch thanh tra, chế tài, giám sát hoạt động của đoàn thanh tra, thẩm định dự thảo kết luận thanh tra…

Bên cạnh đó, rủi ro không chỉ liên quan tới chức năng, thẩm quyền, trách nhiệm của nhiều chủ thể (cơ quan và thủ trưởng cơ quan quản lý nhà nước; cơ quan và thủ trưởng cơ quan thanh tra; cán bộ, công chức tham gia hoạt động thanh tra; đối tượng thanh tra và cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan), mà còn liên quan đến trình tự, thủ tục, quy trình nghiệp vụ thanh tra; xử lý sai phạm trong quá trình thanh tra; vấn đề phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động thanh tra; cơ chế phối hợp giữa cơ quan thanh tra với các cơ quan chức năng khác… 

TS Tạ Thu Thủy cho rằng, để phòng ngừa rủi ro trong hoạt động thanh tra đối với nhóm các sự kiện rủi ro do người tiến hành thanh tra có thể gặp phải, cần có cơ chế đầy đủ để kiểm soát hay bảo đảm việc thực hiện các quyền này được đúng đắn, khách quan. 

Đồng thời, nghiên cứu hoàn thiện cơ chế thúc đẩy việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của đối tượng thanh tra và tổ chức, cá nhân có liên quan với những dẫn cụ thể để hiểu, áp dụng quyền một cách thống nhất và các điều kiện để thực hiện quyền, nghĩa vụ trong từng trường hợp, tránh việc hiểu không đúng và thực hiện không đúng.

“Đây là cơ sở giúp bảo đảm các quyền và nghĩa vụ của đối tượng thanh tra được thực hiện đúng, đầy đủ; qua đó thúc đẩy việc thực hiện các quyền của người tiến hành thanh tra được đúng đắn, khách quan, góp phần phòng ngừa rủi ro trong hoạt động thanh tra”, theo TS Tạ Thu Thủy.

Một buổi toạ đàm về những nội dung mới tại Luật Thanh tra năm 2022. Ảnh: TH

Nghiên cứu để xây dựng Bộ chuẩn mực trong hoạt động thanh tra

Hiện nay, pháp luật thanh tra đã có những quy định khá cụ thể về cơ chế kiểm soát hoạt động của đoàn thanh tra, như cơ chế giám sát của người ra quyết định thanh tra - tự mình hoặc thông qua người/tổ giám sát; cơ chế giám sát thông qua các kế hoạch, giao nhiệm vụ và báo cáo kết quả làm việc của các thành viên đoàn thanh tra với người ra quyết định thanh tra…

Tuy nhiên, việc tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện pháp luật với các quy định chặt chẽ hơn trên cơ sở sơ kết, tổng kết những tồn tại, vướng mắc đặt ra từ thực tiễn áp dụng pháp luật nhằm nâng cao chất lượng hoạt động thanh tra vẫn phải được xác định là nhiệm vụ quan trọng.

Theo đó, cần nghiên cứu để xây dựng và thực hiện Bộ chuẩn mực trong hoạt động thanh tra. Bộ chuẩn mực bao gồm nhiều chuẩn mực được xây dựng mở, từ chuẩn mực lựa chọn thành viên tham gia đoàn thanh tra đến chuẩn mực xử lý các tình huống phát sinh; chuẩn mực thực hiện quyền trong những trường hợp cụ thể… 

Các chuẩn mực thanh tra bao gồm chuẩn mực nghiệp vụ và chuẩn mực đạo đức, nhất là hướng dẫn việc ứng xử của người tiến hành thanh tra trong từng trường hợp cụ thể (ví dụ khi phát sinh tình huống xung đột lợi ích, khi có các tình huống rủi ro pháp lý trong quá trình tiến hành thanh tra…). Việc có quy định chuẩn mực sẽ hướng dẫn chi tiết người tiến hành thanh tra phải xử lý như thế nào, qua đó tránh được các rủi ro trong quá trình thực hiện, tránh áp dụng pháp luật một cách chủ quan.

Cũng theo TS Tạ Thu Thủy, pháp luật thanh tra cũng cần nghiên cứu xây dựng Bộ tiêu chí thu thập và phân tích, khai thác thông tin quản lý rủi ro đầu vào trong hoạt động thanh tra. Bộ tiêu chí này quy định tính chất, dấu hiệu để thu thập, xử lý, phân tích, khai thác, lựa chọn thông tin và phân tích rủi ro liên quan tới đối tượng thanh tra nhằm tìm ra những đối tượng có nguy cơ cao đưa vào kế hoạch thanh tra.

Ngoài ra, pháp luật thanh tra cũng cần hoàn thiện theo hướng bổ sung nguyên tắc quy định về việc lựa chọn đối tượng, phạm vi và thời gian thanh tra theo quản lý rủi ro.

Bà Thủy cho biết, hiện nay, một số cơ quan Nhà nước đã áp dụng phương thức quản lý rủi ro trong thanh tra như lĩnh vực thuế, hải quan... Phương pháp này sẽ chấm điểm rủi ro của các doanh nghiệp, hồ sơ, lô hàng giúp các cơ quan Nhà nước quyết định việc lựa chọn đối tượng, nội dung, phạm vi thanh tra có mức độ rủi ro vi phạm pháp luật cao nhất.

"Thực tiễn triển khai trong lĩnh vực thuế và hải quan đã cho thấy, phương pháp này mang lại nhiều tác dụng tích cực như: giảm thời gian, nhân lực cho lực lượng thanh tra, kiểm tra; tăng hiệu quả hoạt động thanh tra do hướng đến đúng đối tượng có rủi ro cao; giảm nguy cơ tham nhũng, tiêu cực và sự chủ quan khi lựa chọn đối tượng, nội dung, phạm vi, thời kỳ thanh tra" TS Tạ Thu Thủy nói.

Bài 3: Lựa chọn cán bộ có bản lĩnh chính trị, dũng cảm, dám đương đầu với cái sai