Luật Thanh tra năm 2025 trong bối cảnh quản lý đất đai

Lĩnh vực đất đai từ lâu đã được xác định là một trong những lĩnh vực nhạy cảm, dễ phát sinh sai phạm, tiêu cực. Theo Báo cáo công tác thanh tra, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực 6 tháng đầu năm và nhiệm vụ trọng tâm 6 tháng cuối năm 2025 của Thanh tra Chính phủ, trong 6 tháng đầu năm, đối với lĩnh vực quản lý và sử dụng đất đai, toàn ngành đã tiến hành 358 cuộc thanh tra trong lĩnh vực quản lý và sử dụng đất đai. Qua đó, đã phát hiện sai phạm liên quan đến 669 ha đất, kiến nghị thu hồi 616 ha đất. Đáng chú ý, 8 vụ việc và 1 đối tượng đã được chuyển cơ quan điều tra tiếp tục xử lý liên quan đến lĩnh vực này.

Bên cạnh đó, các cuộc thanh tra chuyên đề trong nhiều năm qua cũng chỉ ra rằng, tình trạng giao đất không đúng thẩm quyền, định giá đất thấp hơn giá thị trường, thất thoát tài sản công thông qua việc chuyển mục đích sử dụng đất, cấp “sổ đỏ” sai quy định… vẫn diễn ra ở nhiều địa phương.

Theo Luật sư Phạm Thị Phương Thanh (Công ty Luật Minh Khuê), quá trình quản lý đất đai rất phức tạp, đòi hỏi sự thống nhất giữa hiểu biết và áp dụng pháp luật. Hoạt động thanh tra, kiểm tra là cần thiết để nắm bắt kết quả tác động của cơ quan quản lý, từ đó đề ra các biện pháp phát huy mặt tích cực, khắc phục hạn chế, nhằm đảm bảo pháp luật đất đai được chấp hành nghiêm chỉnh, tăng cường kỷ cương trong công tác quản lý đất đai và đảm bảo pháp chế xã hội chủ nghĩa.

Do đó, Luật Thanh tra năm 2025 đã được sửa đổi, bổ sung với mục tiêu cụ thể hóa chức năng, nhiệm vụ, cơ chế hoạt động của các cơ quan thanh tra, nâng cao vai trò phòng ngừa, phát hiện sớm và xử lý nghiêm các vi phạm trong lĩnh vực đất đai. Theo bà Nguyễn Thị Lan Anh thuộc Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lào Cai (cũ), việc sửa đổi luật là cần thiết để phù hợp với yêu cầu cải cách tổ chức bộ máy, chuyển đổi số quốc gia và phòng ngừa, xử lý vi phạm trong quản lý nhà nước. Theo đại biểu, việc sửa đổi cần thể chế hóa đầy đủ các quan điểm chỉ đạo của Đảng và khắc phục những bất cập từ thực tiễn thi hành trong thời gian qua.

Những quy định trong Luật Thanh tra năm 2025 góp phần chấn chỉnh công tác đất đai

Thứ nhất, quy định chặt chẽ về phạm vi, thời kỳ và thời hạn thanh tra.

Các cuộc thanh tra đất đai thường kéo dài, dễ phát sinh chồng chéo hoặc bỏ sót giai đoạn quan trọng. Luật Thanh tra năm 2025 đã cụ thể hóa khái niệm “phạm vi”, “thời kỳ” và “thời hạn thanh tra” (Điều 2, khoản 6–10), giúp định rõ giới hạn pháp lý và thời gian đối với mỗi cuộc thanh tra. Cụ thể, với thanh tra cấp tỉnh – nơi trực tiếp kiểm tra công tác quản lý đất đai cấp huyện, xã – thời hạn không quá 45 ngày, chỉ được gia hạn một lần và có giới hạn.

Thứ hai, phòng ngừa vi phạm bằng cơ chế giám sát và công khai kết luận thanh tra.

Luật Thanh tra năm 2025 quy định bắt buộc phải công khai kết luận thanh tra trong vòng 10 ngày kể từ ngày ban hành (Điều 37). Hình thức công khai gồm: đăng tải trên cổng thông tin điện tử, họp báo, niêm yết tại trụ sở hoặc phương tiện thông tin đại chúng. Việc này giúp người dân, doanh nghiệp tiếp cận thông tin kịp thời, góp phần giám sát việc thực hiện pháp luật về đất đai tại cơ sở.

Thứ ba, trao quyền xử lý mạnh mẽ cho cơ quan thanh tra khi phát hiện sai phạm.

Theo Điều 38, người ra quyết định thanh tra có quyền đình chỉ hành vi vi phạm, yêu cầu phong tỏa tài khoản, trưng cầu giám định, quyết định thu hồi tài sản bị chiếm đoạt, chiếm giữ, sử dụng trái pháp luật hoặc bị thất thoát... Trưởng đoàn thanh tra cũng có quyền niêm phong tài liệu, kiểm kê tài sản hoặc kiến nghị xử phạt vi phạm hành chính theo thẩm quyền. Những quy định này đặc biệt hữu dụng trong các vụ việc phát hiện tẩu tán tài sản công, chuyển nhượng đất trái phép, hoặc “hợp thức hóa” sai phạm qua văn bản hành chính.

Trong thực tiễn, các vi phạm về đất đai thường xảy ra ở cấp xã, cấp huyện – nơi thiếu lực lượng thanh tra chuyên trách hoặc năng lực còn hạn chế. Luật Thanh tra năm 2025 quy định rõ trách nhiệm và thẩm quyền của Thanh tra tỉnh tại Điều 15–17, đặc biệt, được quyền thanh tra việc thực hiện chính sách, pháp luật trong đó các chính sách, pháp luật về đất đai tại UBND cấp xã và các tổ chức hành chính trực thuộc tỉnh.

Luật Thanh tra năm 2025 đã đưa ra nguyên tắc chống “trùng lặp thanh tra” (Điều 4), tránh tình trạng “né trách nhiệm” hoặc “hợp thức hóa sai phạm”. Đồng thời, Luật quy định xử lý nghiêm các trường hợp cố ý không chuyển hồ sơ có dấu hiệu tội phạm hoặc kết luận sai sự thật, bao che sai phạm (Điều 6 và 24). Đây là điểm mấu chốt giúp nâng cao tính răn đe và liêm chính trong hoạt động thanh tra.

Việc Quốc hội thông qua Luật Thanh tra năm 2025 trong bối cảnh Luật Đất đai năm 2024 cũng vừa được sửa đổi cho thấy quyết tâm chính trị mạnh mẽ của Nhà nước trong việc lập lại trật tự trong công tác quản lý đất đai. Luật đã trao thêm công cụ pháp lý và cơ chế vận hành hiệu quả cho cơ quan thanh tra, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về trách nhiệm, minh bạch và liêm chính đối với những người thực thi công vụ.