Lợi ích nhóm - một dạng biểu hiện tinh vi của tham nhũng, tiêu cực

Lợi ích nhóm không còn là khái niệm xa lạ trong đời sống chính trị, kinh tế - xã hội ở nước ta. Đó là hiện tượng một số cá nhân, tổ chức lợi dụng chức vụ, quyền hạn để cấu kết nhằm chi phối, tác động đến việc ban hành chính sách, cơ chế, quy định có lợi cho nhóm mình hoặc nhóm thân hữu, bất chấp lợi ích chung của Nhà nước và Nhân dân.

Biểu hiện của lợi ích nhóm rất đa dạng, phức tạp và ngày càng tinh vi, ẩn dưới nhiều vỏ bọc hợp pháp. Lợi ích nhóm thường không thể hiện qua hành vi cụ thể của một cá nhân và là kết quả của sự cấu kết chặt chẽ trong hệ thống. Từ việc “xin - cho” dự án, ưu ái trong đấu thầu, đến việc bổ nhiệm nhân sự không đúng quy trình, thậm chí thao túng công tác cán bộ, lạm dụng vị trí công tác để tạo độc quyền, ưu đãi bất hợp lý… Lợi ích nhóm gây hậu quả nghiêm trọng, làm méo mó chính sách, lũng đoạn bộ máy Nhà nước, thất thoát tài sản công và quan trọng nhất là làm suy giảm lòng tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước.

Đảng và Nhà nước ta xác định rõ lợi ích nhóm là một trong những nguyên nhân dẫn đến tham nhũng, tiêu cực trong nội bộ. Tại Hội nghị Trung ương 4 (khóa XII), Đảng đã chỉ ra một trong những biểu hiện suy thoái tư tưởng, đạo đức, lối sống là cá nhân chủ nghĩa, chạy theo lợi ích nhóm, cục bộ, kèn cựa địa vị, tranh chức, tranh quyền. Kết luận số 21-KL/TW ngày 25/10/2021 tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phải kiên quyết, kiên trì đấu tranh, ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng tham nhũng, tiêu cực, lợi ích nhóm.

Thời gian qua, nhiều vụ án lớn bị phanh phui đều có dấu hiệu của lợi ích nhóm, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng, đất đai, y tế, giáo dục, đầu tư công… Những vụ án như vụ Công ty Việt Á, Vạn Thịnh Phát, vụ án tại Tập đoàn FLC và Tân Hoàng Minh… đều nằm trong diện Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực theo dõi, chỉ đạo. Các vụ án đều có điểm chung là lợi dụng chức vụ, móc nối giữa doanh nghiệp và quan chức Nhà nước để trục lợi, điển hình cho hành vi lợi ích nhóm có tổ chức.

Thanh tra đột xuất - vũ khí “đánh thẳng, đánh nhanh” vào những điểm nóng

Trong công cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, các biểu hiện tinh vi của lợi ích nhóm đang trở thành những “pháo đài ngầm” cực kỳ khó phá vỡ. Trong bối cảnh đó, thanh tra đột xuất đang ngày càng thể hiện rõ vai trò là một vũ khí sắc bén, “đánh thẳng, đánh nhanh” vào những mắt xích ngầm, giúp phát hiện và bóc gỡ kịp thời những biểu hiện của lợi ích nhóm len lỏi trong bộ máy công quyền.

Khác với thanh tra định kỳ được xây dựng theo kế hoạch, thanh tra đột xuất triển khai khi phát hiện dấu hiệu bất thường, có phản ánh tiêu cực hoặc yêu cầu cấp thiết từ cấp trên. Đây là hình thức ra quân bất ngờ, không báo trước, nhằm đảm bảo yếu tố khách quan, kịp thời, bởi lẽ, lợi ích nhóm thường hoạt động trong “vùng tối”, nơi có sự chuẩn bị, che chắn kỹ lưỡng, thậm chí bao che lẫn nhau giữa các mắt xích. Nếu chỉ thanh tra theo kế hoạch, các đối tượng thanh tra có thời gian “tẩy xóa dấu vết” hoặc “dàn dựng hiện trường”, điều chỉnh sổ sách…

Thanh tra đột xuất với tính linh hoạt và tốc độ cao sẽ “chọc thẳng” vào các điểm nóng, kịp thời ngăn chặn vi phạm, thu thập chứng cứ một cách khách quan và trung thực nhất.

Đáng chú ý, nhiều vụ việc lớn thời gian qua được phát hiện và xử lý nhờ chính các đoàn thanh tra đột xuất. Điển hình như vụ việc liên quan đến mua sắm thiết bị y tế trong đại dịch Covid-19 tại một số địa phương được phát hiện sau thanh tra đột xuất của Bộ Y tế phối hợp với Thanh tra Chính phủ. Vụ việc tại Bộ Ngoại giao liên quan đến “chuyến bay giải cứu”, các sai phạm nghiêm trọng bị phát lộ nhờ thanh tra đột xuất, làm rõ hành vi trục lợi trong quá trình xét duyệt, tổ chức chuyến bay hồi hương trong thời kỳ Covid-19…

Chống lợi ích nhóm phải có bản lĩnh và công cụ đủ mạnh

Để phòng chống và xử lý hiệu quả hiện tượng lợi ích nhóm, đòi hỏi không chỉ bản lĩnh chính trị vững vàng của người đứng đầu mà còn cần có hệ thống công cụ pháp lý, thanh tra, kiểm tra đủ mạnh, độc lập và hiệu quả.

Phải có bản lĩnh – không khoan nhượng với sai phạm có tổ chức: Chống lợi ích nhóm không thể chỉ dừng lại ở khẩu hiệu. Đây là cuộc đấu tranh đòi hỏi sự dũng cảm, kiên quyết, nhất là đối với người đứng đầu cơ quan, tổ chức. Bởi lẽ, đôi khi lợi ích nhóm không nằm ngoài tổ chức, mà ẩn nấp ngay bên trong nội bộ, được che chắn bằng các mối quan hệ thân hữu, dây mơ rễ má, thậm chí bằng chính sự thỏa hiệp, né tránh trách nhiệm của cán bộ quản lý.

Thực tế những năm gần đây cho thấy, một số vụ án lớn đều có dấu hiệu cấu kết giữa những nhóm người có quyền và có tiền, Nếu không có bản lĩnh chính trị vững vàng, không có tinh thần “chống tham nhũng không có vùng cấm”, rất khó có thể phanh phui những vụ án lớn.

Phải có công cụ - thanh tra, kiểm tra là mũi nhọn xung kích: Bên cạnh bản lĩnh chính trị, cần có hệ thống công cụ giám sát đủ mạnh, Trong đó, lực lượng thanh tra, kiểm tra, kiểm toán, điều tra đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Các cuộc thanh tra đột xuất, kiểm tra chuyên đề, kiểm toán tập trung vào những lĩnh vực nhạy cảm như đất đai, tài chính, cổ phần hóa, đấu thầu… sẽ góp phần làm rõ những dấu hiệu của lợi ích nhóm.

Tuy nhiên, công cụ sẽ không phát huy tác dụng nếu không được trao quyền thực chất và không có sự phối hợp đồng bộ. Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế pháp luật về thanh tra, đảm bảo tính độc lập khách quan trong hoạt động của các cơ quan chức năng. Nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng nghiệp vụ cho cán bộ làm công tác thanh tra. Đồng thời, tăng cường công khai, minh bạch hóa kết quả thanh tra, kiểm tra để người dân và báo chí cùng giám sát.

Một mặt khác, có cơ chế phối hợp liên ngành, khai thác tốt các nguồn tin từ xã hội. Ứng dụng chuyển đổi số và dữ liệu lớn (big data) trong quản lý tài chính công, tài sản cán bộ, quy trình đầu tư, đấu thầu… cũng sẽ giúp phát hiện sớm dấu hiệu bất thường, giảm thiểu khoảng trống cho lợi ích nhóm thao túng.

Trong bối cảnh lợi ích nhóm ngày càng tinh vi, khó nhận diện, thanh tra đột xuất không chỉ là biện pháp kiểm tra hành chính đơn thuần mà là vũ khí chiến lược để đánh thẳng, đánh nhanh vào các mắt xích ngầm trong bộ máy. Hiệu quả của các cuộc thanh tra đột xuất thời gian qua đã chứng minh: khi được trao đủ quyền lực, triển khai quyết liệt và đúng lúc, thanh tra đột xuất có thể “mở khóa” những vụ việc tưởng chừng bất khả thi, góp phần làm trong sạch đội ngũ, củng cố niềm tin của Nhân dân và thúc đẩy xã hội phát triển minh bạch.