Chuyển đổi số hành chính công: Từ mục tiêu số hóa đến yêu cầu đồng bộ pháp chế

Công điện chỉ ra 4 nhóm vướng mắc lớn trong triển khai thủ tục hành chính (TTHC) và chuyển đổi số giai đoạn đầu: Hạ tầng kỹ thuật yếu; hệ thống thông tin không ổn định, thiếu liên thông dữ liệu; quy trình, thể chế và nhân lực chậm hoàn thiện; tuyên truyền, hướng dẫn yếu kém. Chính những điểm nghẽn này đã tạo ra “khoảng mù” khiến người dân bị đẩy vào thế phụ thuộc vào các “cò” để hoàn thành các thủ tục tưởng chừng đơn giản như cấp hộ khẩu, giấy khai sinh, khai tử hay lý lịch tư pháp.

Điều này cho thấy, bên cạnh chuyển đổi số kỹ thuật, chuyển đổi số thể chế và pháp chế chưa theo kịp, đặc biệt là ở cấp cơ sở. Việc một số địa phương vẫn yêu cầu người dân phải “tự chứng minh sự trùng khớp thông tin” hoặc xuất trình VNeID dù chưa có quy định pháp lý cụ thể là ví dụ điển hình về sự tùy tiện, dẫn đến phát sinh TTHC ngoài quy định.

Chủ trương phân cấp, phân quyền cho chính quyền cấp xã là hướng đi đúng, nhằm đưa chính quyền đến gần dân hơn. Tuy nhiên, việc thiếu nhân lực, nhất là cán bộ có năng lực công nghệ, xử lý dữ liệu và hiểu pháp luật ở cấp xã, đang khiến nhiều địa phương rơi vào tình trạng quá tải. Trong khi đó, những thủ tục liên quan đến đất đai, hộ tịch, xây dựng lại ngày càng tăng, dẫn đến việc xử lý chậm trễ, phát sinh nhu cầu “nhờ vả” hoặc “bôi trơn”.

Thủ tướng đã giao Bộ Nội vụ và các địa phương rà soát, bổ sung nhân lực hợp lý, đồng thời điều phối hỗ trợ giữa cấp tỉnh và cấp xã, cho thấy cần có quy định pháp lý rõ ràng, định lượng cụ thể về nhân sự tương ứng với khối lượng hồ sơ từng địa bàn, gắn với định mức lao động, KPI công vụ và cơ chế thưởng - phạt minh bạch.

Định hướng chính sách, pháp lý cần đặt trong tầm nhìn dài hạn

• Hoàn thiện pháp luật về TTHC và dịch vụ công trực tuyến: Cần rà soát toàn bộ hệ thống quy phạm pháp luật về dịch vụ công, cập nhật, bổ sung các quy định mới về sử dụng định danh số, công nhận giá trị pháp lý của hồ sơ điện tử và chế tài đối với hành vi thêm thủ tục trái quy định.

• Luật hóa mô hình trung tâm hành chính công cấp xã: Cần nâng tầm mô hình này từ một hình thức tổ chức hành chính tạm thời lên thành cấu phần được quy định rõ trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương và Luật Thủ tục hành chính.

• Tăng cường chế tài và cơ chế giám sát nội bộ: Cần bổ sung các quy định xử lý cán bộ cố tình yêu cầu thêm giấy tờ trái quy định; đồng thời áp dụng công nghệ để ghi nhận, giám sát toàn bộ quá trình tiếp nhận, xử lý hồ sơ tại một điểm duy nhất (One-stop service).

• Xây dựng nền tảng dữ liệu mở và chia sẻ liên thông quốc gia: Không chỉ là vấn đề kỹ thuật, đây là yêu cầu pháp lý cần luật hóa, xác định trách nhiệm cập nhật, bảo mật và khai thác dữ liệu giữa các bộ, ngành và địa phương.

Có thể nói, sự tồn tại của “cò giấy tờ” không chỉ là hệ quả của yếu kém kỹ thuật hay thiếu nhân lực, mà còn là biểu hiện của lỗ hổng đạo đức công vụ và trách nhiệm công chức.

Một nền hành chính công minh, hiệu quả không thể vận hành tốt nếu thiếu chế tài mạnh mẽ với những hành vi tiếp tay, nhũng nhiễu, đồng thời thiếu sự bảo vệ người dân khi họ bị buộc “lách luật” để được phục vụ đúng thời gian.

Công điện của Thủ tướng là định hướng cho một cuộc cải cách sâu rộng về cả kỹ thuật và thể chế, pháp lý và thực thi. Để xóa bỏ tình trạng “cò giấy tờ”, cần đi từ gốc rễ: Hoàn thiện pháp luật, chuẩn hóa quy trình, nâng cao trách nhiệm công vụ và đảm bảo hệ thống công quyền, đặc biệt là ở cấp xã, vận hành hiệu quả, minh bạch, đặt người dân ở trung tâm.