Bộ luật Hình sự (BLHS) có vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống pháp luật. Quy định của bộ luật không chỉ liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân, quyền lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân mà việc thay đổi chính sách hình sự sẽ tác động trực tiếp, toàn diện đến hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, trong đó có tội tham nhũng.

Trong BLHS năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017, tội phạm tham nhũng được quy định tại các Điều 353, 354, 355, 356, 357, 358, 359, gồm có: Tội tham ô tài sản; Tội nhận hối lộ; Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản; Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ; Tội lạm quyền trong khi thi hành công vụ; Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi; Tội giả mạo trong công tác.

Đáng chú ý, đối với Tội nhận hối lộ, Tội tham ô tài sản, khung hình phạt cao nhất được áp dụng là tử hình.

2 luồng ý kiến: Bỏ - giữ nguyên hình phạt tử hình đối với tội tham ô, nhận hối lộ

Ngày 8/6/2025, Chính phủ đã có báo cáo về việc tiếp thu, giải trình ý kiến của Đại biểu Quốc hội thảo luận tại tổ và hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự.

Trong đó, có ý kiến tán thành bỏ hình phạt tử hình đối với Tội tham ô tài sản (Điều 353), Tội nhận hối lộ (Điều 354) nhằm phù hợp với xu hướng cải cách tư pháp, xu thế chung của thế giới và tăng khả năng thu hồi tài sản bị chiếm đoạt.

Đại biểu cho rằng, cần đề xuất điều kiện ràng buộc để được miễn hình phạt tử hình, như: Phải khắc phục toàn bộ tài sản đã chiếm đoạt; phải hợp tác điều tra; thành khẩn, ăn năn...; cần tạo điều kiện cho những người phạm tội khắc phục thiệt hại gây ra. Đặc biệt, cần quy định các điều kiện chặt chẽ hơn và không nên bỏ hình phạt tử hình đối với trường hợp chưa cơ bản khắc phục thiệt hại.

Đề nghị cân nhắc bỏ hình phạt tử hình đối với Tội tham ô tài sản, Tội nhận hối lộ, theo ý kiến của 1 đại biểu, cần cung cấp cho đại biểu Quốc hội dữ liệu về những quốc gia còn quy định án tử hình và áp dụng hình phạt này.

Tuy nhiên, cũng có 26 ý kiến đề nghị giữ hình phạt tử hình đối với Tội tham ô tài sản, Tội nhận hối lộ. Vì loại tội phạm này không chỉ xuất hiện ở khu vực công mà cả khu vực tư và vẫn đang diễn biến hết sức phức tạp. Trong khi đó, công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng đang được Đảng và Nhà nước ta xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của cả hệ thống chính trị. Do đó, đề nghị giữ hình phạt này để bảo đảm tính răn đe, nghiêm minh của pháp luật và hành lang pháp lý trong đấu tranh với các loại tội phạm này.

Chính phủ đề xuất bỏ 8 tội danh có hình phạt tử hình trên cơ sở nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng. Ảnh: ITN

Bỏ hình phạt tử hình với tội tham ô, nhận hối lộ là phù hợp

Tiếp thu, giải trình ý kiến của các đại biểu Quốc hội, Chính phủ cho biết, việc Chính phủ đề xuất giảm số lượng tội danh có hình phạt tử hình nhằm tiếp tục thể chế hóa quan điểm, chủ trương của Đảng về thu hẹp hình phạt tử hình, trên cơ sở kế thừa tinh thần thu hẹp dần hình phạt tử hình trong BLHS qua các lần sửa đổi, bổ sung.

Trong lần sửa đổi này, Chính phủ đề xuất bỏ 8 tội danh có hình phạt tử hình, trong đó có Tội tham ô tài sản, Tội nhận hối lộ trên cơ sở nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng nhiều vấn đề.

Ví dụ, căn cứ vào tính chất, mức độ của hành vi phạm tội; khả năng khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội gây ra; tham khảo kinh nghiệm quốc tế; trách nhiệm, nghĩa vụ của Việt Nam khi là thành viên của các điều ước quốc tế có liên quan, đặc biệt tại khoản 2, Điều 6 Công ước của Liên hợp quốc về quyền dân sự và chính trị…

Chính phủ nhận thấy, việc bỏ hình phạt tử hình ở 8 tội danh như trong dự thảo Luật đã trình Quốc hội khóa XV tại Kỳ họp thứ 9 là phù hợp trong điều kiện nước ta hiện nay. Một mặt vẫn đáp ứng được yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, đồng thời đáp ứng được tiến trình tiếp tục thu hẹp hình phạt tử hình, cũng như yêu cầu hợp tác, mở rộng quan hệ quốc tế để phát triển đất nước.

Riêng đối với Tội tham ô tài sản và Tội nhận hối lộ, sau khi bỏ hình phạt tử hình, nhằm bảo đảm thu hồi tài sản do phạm tội mà có, đồng thời khuyến khích người phạm tội tích cực khai báo trong quá trình giải quyết vụ án, dự thảo Luật đã sửa đổi, bổ sung quy định tại khoản 1, Điều 63 theo hướng: “Người bị kết án tù chung thân về tội tham ô tài sản, tội nhận hối lộ chỉ có thể được xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt khi đã chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản tham ô, nhận hối lộ và trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử đã hợp tác tích cực với cơ quan chức năng trong việc phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm hoặc lập công lớn”.