Nền tảng pháp lý vững chắc cho sự thay đổi

Trong những năm gần đây, đời sống văn hóa nghệ thuật Việt Nam đã chứng kiến một sự thay đổi mạnh mẽ trong công tác quản lý nhà nước. Thay vì cơ chế "tiền kiểm" cứng nhắc, một tư duy quản lý mới, linh hoạt hơn, tập trung vào hậu kiểm và nâng cao trách nhiệm của đơn vị tổ chức đã được định hình rõ nét qua hàng loạt văn bản quy phạm pháp luật quan trọng. Sự chuyển dịch này không chỉ tạo ra một hành lang pháp lý thông thoáng hơn mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng nội dung, định hướng thẩm mỹ cho các sản phẩm nghệ thuật trước khi đến với công chúng. Nhìn lại chặng đường vừa qua, có thể thấy "lưới lọc" văn hóa nghệ thuật đang ngày càng được siết chặt một cách hợp lý, mang lại nhiều tín hiệu tích cực nhưng cũng bộc lộ những bài toán cần sớm có lời giải.

Cơ sở cho sự chuyển mình này là một hệ thống các quy định được ban hành đồng bộ và kịp thời. Trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, Nghị định số 144/2020/NĐ-CP được xem là "xương sống", thay đổi căn bản phương thức quản lý, giảm bớt thủ tục hành chính không cần thiết và tạo điều kiện cho các đơn vị nghệ thuật chủ động hơn. Đi kèm với đó là các nghị định về xử phạt vi phạm hành chính như Nghị định 38/2021/NĐ-CP và các nghị định sửa đổi, bổ sung sau đó, tạo ra một công cụ răn đe hiệu quả, đảm bảo các hoạt động đi vào khuôn khổ.

Tương tự, lĩnh vực điện ảnh cũng được tiếp thêm sinh lực với Luật Điện ảnh năm 2022 và các văn bản hướng dẫn chi tiết. Luật đã quy định rõ về tổ chức và hoạt động của các Hội đồng thẩm định kịch bản, thẩm định phim, đặt ra những tiêu chí khắt khe nhằm lựa chọn các tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao, đặc biệt là đối với các dự án sử dụng ngân sách Nhà nước.

Sự hoàn thiện về mặt thể chế này cho thấy quyết tâm của Chính phủ và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong việc kiến tạo một môi trường văn hóa nghệ thuật lành mạnh, vừa phát huy sáng tạo, vừa đảm bảo các giá trị cốt lõi của dân tộc.

Những "quả ngọt" từ sự sàng lọc kỹ lưỡng

Hiệu quả của cơ chế quản lý mới được thể hiện rõ nét qua chất lượng các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật trong thời gian qua.

Trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, áp dụng hệ thống tiếp nhận hồ sơ trực tuyến ở hầu hết các địa phương đã rút ngắn đáng kể thời gian xử lý, tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà tổ chức. Quan trọng hơn, chất lượng nội dung các chương trình đã được nâng lên một bậc. Nhờ sự giám sát chặt chẽ và cơ chế thẩm định hiệu quả của các Hội đồng nghệ thuật (được quy định tại Thông tư 08/2024/TT-BVHTTDL), nhiều chương trình có dấu hiệu lệch chuẩn đã bị từ chối hoặc yêu cầu chỉnh sửa, trong khi các chương trình mang tính giáo dục, cổ vũ lối sống đẹp, quảng bá văn hóa dân tộc được tạo điều kiện phát triển.

Sự thành công vang dội của loạt concert nội địa thời gian qua, đặc biệt là hai chương trình Anh Trai Vượt Ngàn Chông Gai và Anh Trai Say Hi, đã chứng minh sức hút mạnh mẽ của các sân khấu “made in Vietnam” và mở ra một thị trường tiềm năng cho hàng loạt concert quốc nội tiếp theo.

Chương trình V Concert thu hút khán giả thành công rực rỡ. Ảnh: PV/Vietnam+

Sau thành công của loạt concert quốc nội trước đó, cộng hưởng cùng bầu không khí sôi động từ dịp lễ 30/4 năm nay, nhiều đại nhạc hội liên tiếp được tổ chức vào các dịp cuối tuần nhằm đón đầu nhu cầu của công chúng. Đặc biệt, hướng tới kỷ niệm 80 năm Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2/9, loạt chương trình quy mô lớn như V Concert, V Fest, Tổ Quốc Trong Tim, Việt Nam Trong Tôi,... trở thành những sự kiện được khán giả quan tâm. 

Điện ảnh có lẽ là lĩnh vực chứng kiến những thành công ấn tượng nhất. Quy trình thẩm định kịch bản phim sử dụng ngân sách Nhà nước được thực hiện nghiêm túc, công khai, dân chủ đã mang lại những "trái ngọt" được khán giả đón nhận nồng nhiệt. Những bộ phim như "Đào, Phở và Piano", "Hồng Hà Nữ sĩ", hay "Bình minh đỏ" không chỉ thành công về mặt nghệ thuật mà còn tạo ra hiệu ứng xã hội sâu rộng, đáp ứng yêu cầu tuyên truyền đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước và đời sống tinh thần của Nhân dân. Các số liệu thống kê cho thấy công tác thẩm định diễn ra rất tích cực: Chỉ tính riêng năm 2024, đã có 87 kịch bản phim tài liệu - khoa học, 17 kịch bản phim hoạt hình, 15 kịch bản phim truyện điện ảnh được đưa ra thẩm định. Cùng với đó, công tác quản lý phổ biến phim cũng được siết chặt, với hàng trăm bộ phim trong và ngoài nước được cấp phép phân loại mỗi năm, đồng thời kiên quyết từ chối phổ biến những bộ phim có nội dung không phù hợp.

Ở lĩnh vực Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, công tác thẩm định cũng được nâng cao, đảm bảo các hoạt động triển lãm đúng định hướng chính trị, thẩm mỹ. Nhiều nội dung có thể gây ảnh hưởng tiêu cực tới chính trị, ngoại giao, quốc phòng, an ninh đã được các hội đồng thẩm định phát hiện và loại bỏ kịp thời, giữ vững không gian văn hóa an toàn, lành mạnh.

Thách thức không nhỏ phía sau "cánh gà"

Bên cạnh những thành quả đáng ghi nhận, báo cáo tổng hợp từ các địa phương cũng chỉ ra những khó khăn, vướng mắc không hề nhỏ. Đây là những vấn đề cốt lõi cần được giải quyết để cơ chế quản lý mới thực sự phát huy hiệu quả tối đa.

Thách thức lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt nghiêm trọng về nhân lực và các điều kiện đảm bảo cho công tác kiểm tra hậu kiểm. Đây là một nghịch lý, khi thủ tục tiền kiểm được đơn giản hóa, gánh nặng giám sát sẽ dồn vào giai đoạn hậu kiểm. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương, đặc biệt là các thành phố lớn với hàng trăm sự kiện diễn ra mỗi ngày, lực lượng thanh tra văn hóa mỏng không thể theo dõi, giám sát hết các chương trình sau khi đã được cấp phép. Điều này tạo ra một "khoảng trống" quản lý, dễ dẫn đến tình trạng nội dung biểu diễn thực tế sai lệch so với hồ sơ đã được chấp thuận.

Thứ hai, nhiều địa phương vẫn còn lúng túng trong việc xử lý những trường hợp nhạy cảm, dễ gây phản ứng trái chiều trong dư luận. Các tác phẩm mỹ thuật, nhiếp ảnh có nội dung liên quan đến tôn giáo, chính trị, ngoại giao; hay việc nhập khẩu các văn hóa phẩm từ nước ngoài luôn là bài toán khó cho cơ quan thẩm định. Việc thiếu một cơ chế phối hợp đồng bộ, thống nhất giữa các cấp, các ngành khiến việc đưa ra quyết định trở nên khó khăn và đôi khi thiếu nhất quán.

Cuối cùng là thách thức về công nghệ. Mặc dù công nghệ thông tin đã được ứng dụng tốt trong khâu thủ tục hành chính, nhưng việc khai thác các thành tựu của khoa học công nghệ trong hoạt động thẩm định chuyên sâu vẫn còn rất hạn chế. Điển hình như việc thẩm định kịch bản phim vẫn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và cảm quan của thành viên hội đồng, trong khi các công cụ phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ phát hiện các yếu tố vi phạm hoặc dự báo xu hướng khán giả vẫn còn là một "miền đất hứa".

Phim “Đào, Phở và Piano” được lựa chọn tham dự giải Oscar. Ảnh: Poster phim

Phương hướng nào cho tương lai?

Để "lưới lọc" văn hóa nghệ thuật vừa phát huy hiệu quả sàng lọc, vừa không cản trở sự sáng tạo, các phương hướng trong thời gian tới cần tập trung giải quyết dứt điểm các thách thức đã nêu. Trước hết, các địa phương cần rà soát, quy hoạch và bố trí đủ nguồn lực, đặc biệt là nhân sự chuyên trách cho công tác quản lý và hậu kiểm. Việc đầu tư cho con người, cho các chuyên gia thẩm định có trình độ, bản lĩnh và sự nhạy bén là yếu tố tiên quyết.

Bên cạnh đó, việc tăng cường ứng dụng công nghệ một cách toàn diện, từ quản lý dữ liệu, lưu trữ tác phẩm đến hỗ trợ phân tích, thẩm định nội dung là xu thế tất yếu. Việc triển khai các chương trình đào tạo chuyên sâu cho thẩm định viên về quản lý nội dung số, phê bình nghệ thuật trong bối cảnh mới là vô cùng cấp thiết.

Hành trình nâng cao chất lượng các sản phẩm văn hóa nghệ thuật là một chặng đường dài. Những kết quả ban đầu là rất đáng khích lệ, cho thấy hướng đi đúng đắn trong tư duy quản lý. Tuy nhiên, để xây dựng một nền công nghiệp văn hóa thực sự phát triển bền vững, việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, đầu tư tương xứng cho nguồn lực và mạnh dạn ứng dụng công nghệ sẽ là những bước đi quyết định trong giai đoạn tiếp theo.