Trong những năm gần đây, mạng xã hội đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống xã hội. Với hàng chục triệu người dùng tại Việt Nam, các nền tảng như Facebook, TikTok, YouTube, Zalo… đã trở thành công cụ giao tiếp, kinh doanh, giải trí và cả phản biện xã hội. Tuy nhiên, cùng với những mặt tích cực, mạng xã hội cũng đang trở thành mảnh đất màu mỡ cho nhiều hành vi vi phạm pháp luật: Từ tin giả, bịa đặt, bôi nhọ, vu khống, đến lừa đảo, xâm phạm quyền riêng tư, quảng cáo sai sự thật, nội dung phản cảm, độc hại, thậm chí xuyên tạc, kích động thù hận. Những nguy cơ này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có một hệ thống pháp luật chặt chẽ và phù hợp.

Khoảng trống pháp lý – vấn đề không thể xem nhẹ

Theo Tổng cục Thống kê, tính đến đầu năm 2024, Việt Nam có hơn 78 triệu người dùng internet, chiếm 79,1% tổng dân số. Số người sử dụng mạng xã hội hơn 72 triệu, tương đương 73,3% dân số. Việt Nam đứng trong top các quốc gia có lượng người dùng internet cao trên thế giới. Các nền tảng phổ biến nhất là Facebook, TikTok, YouTube, Zalo, Instagram... không chỉ đơn thuần là công cụ giao tiếp, mà còn trở thành “không gian công cộng số” – nơi người dân chia sẻ thông tin, bày tỏ quan điểm, thậm chí tác động đến các chính sách công và đời sống chính trị.

Một số đối tượng lợi dụng mạng xã hội để lan truyền thông tin sai sự thật, kích động bạo lực, vu khống cá nhân, tổ chức; tổ chức đánh bạc, bán hàng đa cấp trái phép, lôi kéo người chơi "game cờ bạc", thậm chí quảng cáo các sản phẩm cấm. Trong khi đó, việc xử lý còn gặp khó khăn do thiếu cơ chế hợp tác quốc tế, thiếu công cụ kiểm soát và giám sát hiệu quả…

Hiện nay, việc quản lý hoạt động trên mạng xã hội được điều chỉnh bởi nhiều văn bản pháp luật khác nhau như: Luật Báo chí 2016, Luật An ninh mạng năm 2018, Luật Viễn thông 2023, Nghị định số 72/2013/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng (đã được sửa đổi, bổ sung), Nghị định 15/2020/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghệ thông tin và giao dịch điện… cùng các văn bản liên quan bước đầu tạo dựng nền tảng pháp lý cho việc quản lý mạng xã hội. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng hệ thống pháp luật hiện hành vẫn thiếu một văn bản mang tính tổng thể, trực tiếp và linh hoạt để điều chỉnh các hoạt động trên mạng xã hội.

Cần sớm hoàn thiện thể chế pháp luật về mạng xã hội

Sự thiếu hụt các quy định pháp luật cụ thể về mạng xã hội khiến các hành vi vi phạm khó xử lý triệt để hoặc không đủ sức răn đe. Thực tế, tin giả lan nhanh hơn tin thật tới 6 lần, theo thống kê của Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), cơ quan chức năng đã xử phạt rất nhiều trường hợp vi phạm trên mạng xã hội, chủ yếu liên quan đến tin giả, livestream phản cảm, bán hàng không rõ nguồn gốc...

Để quản lý hiệu quả mạng xã hội trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia,TS Nguyễn Thị Minh Phương cho rằng, cần khẩn trương hoàn thiện thể chế pháp luật theo hướng:

Xây dựng luật riêng về mạng xã hội: Việc có một đạo luật chuyên biệt, điều chỉnh trực tiếp đến hoạt động của mạng xã hội sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc, đồng bộ và minh bạch cho cả cơ quan quản lý, doanh nghiệp cung cấp nền tảng và người sử dụng. Luật cần quy định rõ quyền và nghĩa vụ của các chủ thể, cơ chế xử lý vi phạm, chế tài cụ thể, đặc biệt với các nền tảng nước ngoài hoạt động tại Việt Nam.

Tăng cường cơ chế hậu kiểm và xử phạt hành chính, hình sự: Cần bổ sung các quy định về giám sát nội dung, trách nhiệm pháp lý của nền tảng khi để xảy ra vi phạm; quy định rõ trách nhiệm cá nhân khi sử dụng mạng xã hội để vi phạm pháp luật. Đồng thời, nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật, xử lý nghiêm minh các hành vi tung tin giả, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, gây chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc.

Bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư: Trong kỷ nguyên số, dữ liệu cá nhân là tài sản quý giá. Pháp luật cần quy định chặt chẽ về quyền bảo vệ thông tin cá nhân, quyền được biết khi dữ liệu bị thu thập, xử lý…

Tăng cường hợp tác quốc tế và nâng cao năng lực quản lý: Việc quản lý mạng xã hội cần có sự phối hợp xuyên biên giới để xử lý nội dung vi phạm từ các nền tảng nước ngoài. Đồng thời, cần đầu tư mạnh vào nguồn nhân lực, công nghệ giám sát và phân tích dữ liệu phục vụ công tác quản lý Nhà nước.

Giáo dục ý thức pháp luật và đạo đức số cho công dân: Hoàn thiện pháp luật cần song hành với nâng cao nhận thức của người dùng. Chỉ khi mỗi người dân có ý thức tự giác, hành xử có trách nhiệm trên không gian mạng thì pháp luật mới phát huy tối đa hiệu quả.

Việc xây dựng một hành lang pháp lý vững chắc, linh hoạt, đồng bộ và khả thi sẽ là “tấm khiên” cần thiết, giúp xã hội Việt Nam tận dụng tối đa lợi ích của mạng xã hội, đồng thời kiểm soát được các nguy cơ tiềm ẩn từ mặt trái của công nghệ.