Chia sẻ về định hướng nghiên cứu khoa học về thanh tra trong bối cảnh mới, TS Phạm Thị Huệ, Trưởng phòng Nghiên cứu và Hợp tác phát triển, Trường Cán bộ Thanh tra cho biết, những năm gần đây, công tác nghiên cứu khoa học nói chung và nghiên cứu khoa học về những lĩnh vực của ngành như thanh tra, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng nói riêng của Thanh tra Chính phủ đã đạt được những kết quả đáng kể. Tuy nhiên, việc triển khai nghiên cứu vẫn chưa xứng tầm với những vấn đề lớn của ngành.

Hơn 20 năm qua, số lượng đề tài cấp Nhà nước của Thanh tra Chính phủ còn khá hạn chế. Kết quả thống kê hoạt động của Viện Chiến lược và Khoa học thanh tra (trước đây) cho thấy, chỉ có 4 đề tài cấp Nhà nước, còn lại là đề tài cấp bộ trở xuống.

Theo TS Phạm Thị Huệ, thành phần tham gia nghiên cứu chủ yếu tập trung ở đội ngũ nghiên cứu viên, trong khi đó, đội ngũ công chức ở các cục, vụ thuộc Thanh tra Chính phủ còn khá hạn chế. Số lượng thành viên tham gia đề tài nhìn chung chưa đa dạng, chưa mang tính đa ngành, đa lĩnh vực, không có nhiều chuyên gia có kinh nghiệm thực tiễn; ít chuyên gia đầu ngành và đặc biệt là những nhà khoa học có năng lực chuyên môn cao…

“Do vậy, không tránh khỏi các kết quả nghiên cứu ít có tính đột phá, nếu không muốn nói là lối mòn trong nghiên cứu, kết quả nghiên cứu ở ngưỡng an toàn, tròn trịa mà ít tính mới, chưa có nhiều giá trị ứng dụng vào tổ chức và hoạt động đến toàn ngành Thanh tra”, theo TS Phạm Thị Huệ.

Bên cạnh đó, nội dung nghiên cứu chủ yếu tập trung vào vấn đề vĩ mô, chung chung, khái quát, những vấn đề lý luận chung, mà ít đi vào những nội dung cụ thể mang nặng tính thực tiễn hay là chuẩn mực, tiêu chí áp dụng cho toàn ngành Thanh tra. Chưa chú trọng vào nghiên cứu các vấn đề nghiên cứu tiền chính sách mang tính đề xuất sửa đổi, bổ sung hoàn thiện thể chế mà chủ yếu chỉ dừng lại ở nghiên cứu mang tính giải thích luật, tuyên truyền, phổ biến pháp luật.

Thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về tinh gọn bộ máy theo Nghị quyết số 18, đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho các bộ, ngành, địa phương, đặt ra yêu cầu phải tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát nhằm đảm bảo trật tự, kỷ cương, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí, kiểm soát quyền lực Nhà nước, công tác nghiên cứu khoa học của Thanh tra Chính phủ phải cần dự báo được xu hướng, xác định đúng trọng tâm nhiệm vụ chính trị, vừa phân tích, đánh giá đúng thực tế, yêu cầu thực tiễn đối với vị trí, vai trò của ngành Thanh tra.

“Từ đó xác định nhiệm vụ trọng tâm, đề xuất giải pháp phù hợp góp phần hoàn thiện chính sách pháp luật ở tầm vĩ mô, vừa góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động ở tầm vi mô của ngành”, TS Huệ nói.

Theo đó, công tác nghiên cứu khoa học ngành Thanh tra cần đi tiên phong, kết quả nghiên cứu cần cung cấp luận cứ khoa học cho việc đề xuất sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện hệ thống pháp luật. Cần đòi hỏi cao hơn về tính dự báo, tính tiên phong đối với công tác nghiên cứu khoa học và với đội ngũ nghiên cứu khoa học của Thanh tra Chính phủ.

“Cần xác định tỉ lệ dung lượng đối với khung nghiên cứu hàng năm như: Những vấn đề nào là trọng tâm, những vấn đề nào là xu hướng và những vấn đề nào là tổng kết thực tiễn, chuyên môn, nghiệp vụ, giải thích luật, tuyên truyền, phổ biến pháp luật, làm rõ quy định pháp luật … để đảm bảo vấn đề tiên phong, dự báo nhiệm vụ nghiên cứu khoa học hằng năm”, TS Huệ cho biết.

Cũng theo bà Huệ, Thanh tra Chính phủ cần thực hiện nhiều công trình nghiên cứu cấp quốc gia với những vấn đề lớn mang tính chiến lược, phạm vi nghiên cứu đa ngành, đa lĩnh vực và thu hút sự tham gia đông đảo của các chuyên gia đầu ngành, những nhà hoạt động thực tiễn về những vấn đề liên quan đến lĩnh vực thanh tra, khiếu nại tố cáo, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực… bổ sung thêm những nguồn lực về nhân sự, tài chính, kỹ thuật để nâng cao chất lượng công tác nghiên cứu và lan tỏa rộng rãi để tăng tính ứng dụng của những kết quả nghiên cứu khoa học.

Ngoài ra, công tác nghiên cứu khoa học về thanh tra cần tổng hợp, phân tích và làm rõ cả ở tầm lý luận và thực tiễn lịch sử phát triển của ngành về vấn đề vị trí, vai trò, mối quan hệ của cơ quan thanh tra với các chủ thể khác trong hệ thống chính trị, trong bộ máy nhà nước, trong mối quan hệ với cơ quan quản lý nhà nước cùng cấp và giữa các cơ quan thanh tra trong nội bộ ngành.

Toàn cảnh một cuộc họp bàn về kế hoạch nghiên cứu khoa học ngành Thanh tra của Hội đồng Khoa học Thanh tra Chính phủ. Ảnh: TH

TS Phạm Thị Huệ cho rằng, từ thực tiễn, việc thực hiện sắp xếp, tinh gọn theo Nghị quyết số 18-NQ/TW một lần nữa đặt ra câu hỏi lớn đối với công tác nghiên cứu khoa học khi tổ chức bộ máy toàn ngành có sự thay đổi lớn để đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ chính trị trong giai đoạn mới.

Nhất là khi Luật Thanh tra sửa đổi 2025 có hiệu lực và trong đó quy định: Chánh Thanh tra tỉnh do Chủ tịch UBND cấp tỉnh bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức, điều động, luân chuyển, biệt phái sau khi có ý kiến bằng văn bản của Tổng Thanh tra Chính phủ.

“Vậy thực tế thực hiện chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của cơ quan thanh tra cấp tỉnh thời gian tới cần có những cú hích để nâng cao hiệu lực hiệu quả, hay việc thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW về sắp xếp, tổ chức bộ máy cơ quan thanh tra cấp tỉnh chỉ dừng lại ở việc sắp xếp cơ học?”, TS Phạm Thị Huệ băn khoăn.

Hoạt động thanh tra, kiểm tra của các bộ, ngành Trung ương có chức năng thanh tra theo quy định của Luật Thanh tra và luật chuyên ngành, nếu thấy cần thiết, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ sử dụng cán bộ của cơ quan để thành lập đoàn thanh tra hoặc đề nghị Thanh tra Chính phủ tiến hành thanh tra, làm rõ, xử lý theo quy định pháp luật nhưng không được tổ chức cơ quan thanh tra (có chức năng thanh tra nhưng không có tổ chức bộ máy thanh tra như thuế, hải quan...).

Vấn đề đặt ra là với những cơ quan có chức năng thanh tra nhưng không có tổ chức bộ máy thanh tra, con người. Với một lĩnh vực hoạt động đòi hòi tính chuyên nghiệp với những yêu cầu về chuyên môn, nghiệp vụ cao thì hoạt động thanh tra được tiến hành khi không có tổ chức, bộ máy có thực sự hiệu quả và về thực tế, hoạt động thanh tra có đảm bảo là công cụ của quản lý, phục vụ cho mục tiêu của quản lý?

Các bộ, cơ quan Trung ương tăng cường công tác kiểm tra chuyên ngành thường xuyên…; tiến hành thanh tra nội bộ nhằm xem xét, đánh giá việc thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao của các cơ quan, đơn vị, tổ chức, cá nhân thuộc quyền quản lý…

Do đó, trong bối cảnh mới, công tác nghiên cứu khoa học cần phải luận giải, làm rõ mối quan hệ/sự phụ thuộc và mối liên hệ/sự tác động giữa tính độc lập tương đối của Thanh tra Chính phủ với Chính phủ, giữa thanh tra tỉnh với UBND tỉnh; vấn đề tổ chức đơn vị kiểm tra của bộ, ngành sau sắp xếp…